IRIB World Service

در قسمت دوم برنامه عوامل و زمینه های اجتماعی و جغرافیایی در شکل گیری پدیده مهاجرت کاری در آسیای مرکزی را بررسی خواهیم کرد.

در یک تعریف ساده مهاجرت عبارت‌ است از جابه‌ جایی مردم از مکانی به مکانی دیگر برای کار یا زندگی.  در این راستا، مهاجرت به ‌طور ضمنی به اقامت دراز مدت و اسکان در کشور مقصد اطلاق می‌شود و گردشگران و بازدید کنندگان موقت و کوتاه مدت به ‌عنوان مهاجر شناخته نمی‌شوند. پیشینیه تاریخی و فرهنگی آسیای مرکزی که در برنامه قبلی به آن اشاره شد یکی از عوامل بروز شکل گیری پدیده مهاجرت کاری از آسیای مرکزی به روسیه می باشد.

حضور طولانی مدت روس­ها بر آسیای مرکزی در دوران امپراطوری روسیه تزاری از سال ١٨٦٨ تا ١٩١٧میلادی و در دوران اتحاد جماهیر شوروی از سال ١٩١٧تا ١٩٩١میلادی موجب شد در چهارچوب روند روسی­ سازی، هویت فرهنگی، اجتماعی و زبانی اقوام مختلف این منطقه شدیداً تحت نفوذ و تأثیر فرهنگ روسی به ویژه زبان روسی قرار گیرد.از دیگر عوامل بروز شکل گیری پدیده مهاجرت کاری از آسیای مرکزی به روسیه می توان از زمینه های اجتماعی و جغرافیایی نام برد، که در این برنامه قصد داریم به آن بپردازیم. قرابت جغرافیایی منطقه آسیای مرکزی و روسیه از زمان گسترش مرزهای روسیه تزاری به سمت جنوب در نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی آغاز شده است.

 از سال 1924 میلادی، نام جعلی آسیای میانه که به معنی سر دنیا یا آزیا در زبان روسی می باشد، با اعمال قدرت روسیه کمونیستی پدید آمد که بی ­تردید در ارتباط با قدرت شوروی و سلطه­ طلبی­ های آن بود. در این چارچوب، آسیا از لحاظ سیاسی از دیدگاه مسکو تقسیم گردید. آسیای نزدیک یعنی متصرفات قفقاز و شمال قفقاز و نزدیک­ترین بخش آسیا به مسکو، و آسیای میانه یعنی پنج کشور ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان و قزاقستان که به مرور زیر سلطه کمونیست­ ها رفتند که اندکی دورتر از آسیای نزدیک بودند. آسیای دور یعنی متصرفات سیبری و سرزمین­ های شرقی آسیا که دورترین نقاط آسیا به مسکو بودند.

  این  نامگذاری­ های جغرافیایی به روشنی گویای نوع نگاه روسی به این مناطق و پیوندها و قرابت­ های جغرافیایی آسیای مرکزی با فدراسیون روسیه است که در واقع ریشه در پیوندهای عمیق و گسترده فرهنگی، اجتماعی و تاریخی طرفین دارد. اما بدون تردید آنچه موجب تقویت قرابت­ های جغرافیایی و فرهنگی و اجتماعی میان مردمان آسیای مرکزی با جامعه روسیه شد، شکل­ گیری زیرساخت­ ها و شبکه­ های مختلف ارتباطی جاده ه­ای، ریلی و هوایی طی ١٥٠ سال حاکمیت روس­ ها به ویژه در دوران اتحاد جماهیر شوروی بود. در این مقطع، شبکه گسترده ارتباطی به ویژه در بخش ریلی میان مناطق مختلف جمهوری­ های آسیای مرکزی با یکدیگر شگل گرفت که با اتصال به شبکه راه ­آهن سراسری شوروی، امکان انتقال و جا به جایی حجم انبوه مسافران از منطقه به نقاط مختلف شوروی به ویژه دو شهر بزرگ مسکو و سن پترزبورگ  را فراهم می ­نمود.همچنین با ساخت فرودگاه­ های مختلف نظامی و غیر نظامی در مراکز جمهوری­ های آسیای مرکزی، زمینه ارتباط سریع و آسان هوایی میان منطقه با نقاط مختلف شوروی فراهم شد.

با استقلال جمهوری­ های آسیای مرکزی، این میراث روسی یعنی زیرساخت ­ها و شبکه ­های مختلف ارتباطی جاده ه­ای، ریلی و هوایی در اختیار کشورهای تازه به استقلال رسیده قرار گرفت. شکل­ گیری جامعه کشورهای مستقل مشترک المنافع یا همان سی. آی. اس و ارائه تسهیلات مختلف از جمله عدم نیاز به دریافت روادید برای مسافرت به روسیه موجب شد در عمل همان مسافرت­ ها و ارتباطات دوران شوروی در دوران استقلال روسیه و کشورهای آسیای مرکزی نیز ادامه یابد. بنابراین، آسیای مرکزی و روسیه از نظر قرابت جغرافیایی و شبکه­ های مختلف ارتباطی در ابتدای دهه ١٩٩٠ میلادی در موقعیتی کاملاً متفاوت از سایر کشورها و مناطق قرار گرفتند که این امر نقش بسیار مهمی در شکل­ گیری و تداوم روند مهاجرت از جمله مهاجرین کاری از آسیای مرکزی به روسیه ایفاء نموده است.

شهرهای بزرگ روسیه به ویژه مسکو، سن پترزبورگ، قازان، نووسیبیرسک، یکاترینبورگ، روستوف، اوفا، ولگاگراد همچنان نخستین مقصد مسافران و مهاجران به ویژه مهاجران کاری آسیای مرکزی به شمار می­ روند. در واقع دسترسی آسان، گسترده و نسبتاً کم هزینه شبکه­ های ارتباطی روسیه، رفت و آمد مهاجرین کاری و خانواده­ های آنان را تسهیل می­ کند که این امر یک مزیت نسبی، برای روسیه در مقایسه با سایر کشورها و مناطق پیرامونی آسیای مرکزی محسوب می­شود. یکی دیگر ازعوامل بروز شکل گیری پدیده مهاجرت کاری از آسیای مرکزی به روسیه را می توان زمینه­ های اجتماعی و جمعیتی یا همان دموگرافی ذکر کرد. جامعه روسیه و جوامع آسیای مرکزی ، تغییرات جمعیتی یا دموگرافیک گسترده ای را در 27 سال گذشته تجربه نموده­ اند که این امر نقش بسیار مهم و تأثیرگذاری در شکل­ گیری و تداوم پدیده مهاجرت کاری از آسیای مرکزی به روسیه ایفاء نموده است.

از یک منظر ، مهاجرت نیروی کار از کشورهای آسیای مرکزی به روسیه نقش مهمی در کاهش میزان بیکاری در این کشورها و به تبع آن کاهش سطح میزان مطالبات اقتصادی از دولت مرکزی داشته است که از این منظر مهاجرت نیروی کار به روسیه به منزله سوپاپ اطمینانی برای کشورهای آسیای مرکزی به ویژه تاجیکستان و قرقیزستان عمل نموده است. خانم لیلا دلوواروا  پژوهشگر امور اجتماعی و مهاجرت در روسیه معتقد است: در ­فرآیند مهاجرت در آسیای مرکزی بیشتر مهاجرین شغلی از جنوب به شمال حرکت می­ کنند، یعنی از کشورهای محروم از منابع طبیعی و با نیروی کار مازاد، به کشورهای غنی از لحاظ منابع که نیروی کار در آنها کمیاب است. روسیه اولین قطب مهاجرت برای مهاجرین آسیای مرکزی است و کشور قزاقستان در اوایل قرن بیست و یکم به مقصدی مهم تبدیل شد. سه کشور دیگر یعنی قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان کشورهای ارسال کننده مهاجر هستند.عوامل اصلی جذب مهاجرت به روسیه عبارتند از :کمبود نیروی کار، دستمزد بالاتر، عدم نیاز به نظام روادید، هزینه­ های پایین حمل ونقل و فرهنگ و زبان مشترک که باعث تسهیل در برقراری ارتباط بین کارفرمایان بومی و نیروی کار مهاجر می شود. از طرفی بر پایه پیوندهای تاریخی، فرهنگی، جغرافیایی و شبکه ­های ارتباطی، بخش مهمی از جمعیت جوان و جویای کار، تحصیل و اقامت در آسیای مرکزی به سمت جامعه روسیه روانه شدند. این روند از یک سو، فشارهای جمعیتی و اجتماعی و اقتصادی ناشی از رشد جمعیت جوان را برای کشورهای آسیای مرکزی کاهش داده است و از سویی دیگر، بخشی از مشکلات و چالش­ های جمعیتی جامعه روسیه به ویژه در به کارگیری نسل جوان در بخش­های اقتصادی و خدماتی را توانسته است جبران کند.