معادلات قدرت در لیبی (4) / گروه های مدعی قدرت در لیبی
در بخش چهارم مقاله، معادلات قدرت در لیبی، گروه های مدعی قدرت در لیبی را بررسی خواهیم کرد.
حضورگروه های سلفی و تشکل های تکفیری در لیبی به دهه ۱۹۶۰میلادی، باز میگردد. بعد از سرنگونی قذافی جماعت های سلفی مانند اخوان المسلمین در طیف مخالف سیاسی و گروه های تکفیری مانند داعش با حمایت عربستان سعودی در طیف مخالف نظامی، وارد عمل شدند.
جیسون پک jason pack، محقق تاریخ غرب در دانشگاه کمبریج و رئیس میز لیبی در این دانشگاه، می گوید: از زمان سقوط قذافی، گروههای سلفی و همچنین سازمان های تکفیری نفوذ زیادی را در ساختار قدرت این کشور به ویژه با حمایت مالی حامیان منطقه ای و بینالمللی خود به دست آوردهاند. گروههای تکفیری میتوانند مسیر توسعه در این کشور را به واسطه عدم وجود ثبات سیاسی، تحت تاثیر اهداف ضد توسعه ای خود قرار دهند.
در این مقاله مهم ترین جریان های سلفی و همچنین گروه های تکفیری در لیبی معرفی می شود. ابتدا به گروه اخوان المسلمین می پردازیم. ریشه اصلی اخوان المسلمین لیبی، به دوران پادشاهی «ادریس السنوسی» در سال 1949 میلادی، برمی گردد. اخوان المسلمین لیبی، توسط 3 تن از عناصر تحت تعقیب اخوان المسلمین مصر که به لیبی پناهنده شده بودند، شکل گرفت. سقوط قذافی، فضای مناسبی را برای قدرت یابی اخوانیها در لیبی و حضور پر رنگ آن ها در عرصه حکومتی ایجاد کرد.
اخوان المسلمین لیبی در ابتدا موفق شد ازطریق «مجلس ملی انتقالی» و بهره برداری از بازوی نظامی خود به نام «الجماعه المقاتله» بر ارکان حکومت انقلابی لیبی سیطره یابد. درهمان ابتدای فعالیتِ اخوانی ها بعد از سقوط قذافی، آنها به تدریج بر نهادهای حکومتی از جمله هیات دولت، بانک مرکزی و دیگر موسسات مالی نفوذ پیدا کردند و با تصویب قانون «عزل سیاسی» در 29 سبتامبر سال 2012 میلادی، توانستند گام مهمی در کنار زدن گروهها و افراد وابسته به نظام قذافی بردارند. اما در انتخابات سال 2012میلادی، این گروه متحمل شکست سخت و غیر منتظرهای شد.
گروه جماعت جنگجویان اسلامی لیبی یکی دیگراز گروه های مدعی قدرت در لیبی می باشد. این گروه در سال 1990میلادی به طورمحرمانه برای مبارزه با رژیم قذافی تأسیس شد و موجودیت خود را برای اولین بار در۱۸ اکتبرسال ۱۹۹۵میلادی اعلام کرد.جماعت جنگجویان اسلامی لیبی، مانند اخوان المسلمین،ازانقلاب فوریه سال۲۰۱۱میلادی، حمایت و نقش مهمی را در سقوط رژیم قذافی ایفاء کردند.
دکتر عمر عاشور پژوهشگر در حوزه ی علوم سیاسی می گوید: اعضای این گروه پیش از انقلاب سال 2011 میلادی، تجربه جنگ در افغانستان، الجزایر و چچن را داشتند. بعد از انقلاب لیبی، این جماعت عنوان خود را به «جنبش اسلامی لیبی برای تغییر» عوض کرد. بسیاری از اعضای برجسته آن عضو «شورای نظامی طرابلس» هستند و دو نفر از رهبران این جنبش، حزب «وطن» و حزب «امت وسط» را تأسیس کردند.
بعد از تاسیس داعش درعراق، رابطه مستحکمی بین جماعت جنگجویان اسلامی لیبی و داعشِ مستقر در عراق ایجاد گردید. جماعت جنگجویان اسلامی لیبی، یکی از مهم ترین متحدان القاعده و داعش در لیبی به شمار میروند.بسیاری ازاعضای گروه جنگجویان اسلامی لیبی که اصطلاحا «عرب های افغانی» نامیده میشدند در دهههای۱۹۸۰ و۱۹۹۰میلادی، به افغانستان رفته بودند تا از القاعده حمایت کنند. ارتباط «عرب های افغانی» با القاعده، منجر به تسهیل روابط داعش با جنگجویان لیبیایی شد. این موضوع ریشه های داعش در لیبی و پیوند آن ها با جماعت جنگجویان اسلامی لیبی را برجسته میکند.
یکی دیگر از گروه های مدعی قدرت در لیبی در پس از سقوط قذافی، گروه انصار الشریعه است. گروه انصار الشریعه در لیبی، به عنوان یک گروه رادیکال و وابسته به القاعده در سال ۲۰۱۱ میلادی در شهر بنغازی تأسیس شد. برخی گزارشها حکایت از آن دارد که این گروه، مسئول حملات سال ۲۰۱۲میلادی به کنسولگری آمریکا در بنغازی و قتل سفیر این کشور است. پس از این حمله این گروه نام خود را از «انصار الشریعه در بنغازی» به «انصار الشریعه در لیبی» تغییر داد. انصارالشریعه، مهم ترین شاخه سازمان القاعده در کشورهای لیبی، یمن، تونس، مصر و مالی محسوب میشود. این گروه علاوه بر فعالیت های نظامی، فعالیت های اجتماعی و فرهنگی نیز برای تبلیغِ افکار و عقاید و مشی سیاسی خود، انجام میدهد.
انصار الشریعه در ترکیب شورای انقلابیون بنغازی و در جنگ علیه نیروهای ارتش ملی لیبی برای کنترل بنغازی نیز حضور داشت. انصار الشریعه، عملیات نظامی نیروهای حفترعلیه این گروه را به عنوان «جنگ علیه مذهب و اسلام که از سوی غرب و متحدین عربی آن ها حمایت میشود» توصیف کرد. این گروه انحلال خود را در می سال ۲۰۱۷میلادی اعلام کرد. هرچند در پیام خود از سایر گروههای شورشی همفکر خود در لیبی خواست که تحت یک «جبهه واحد» جنگ در برابر غرب و مزدوران آن ها را در داخل ادامه دهند.
یکی دیگر از گروههای مدعی قدرت در لیبی، نیروی سوم مصراته می باشد. این گروه مسلح تحت رهبری شورای نظامی مصراته است. رهبر این گروه جمال الترکی است. این گروه در بخش جنوبی لیبی شکل گرفت. گروه سوم مصراته، توسط حکومت نجات ملی به منظور ایجاد ثبات در «سبها» دراوایل سال۲۰۱۵ میلادی به وجود آمد. در اواسط سال 2017 میلادی و در پی درگیری شدید با ارتش ملی لیبی، این گروه مجبور شد از برخی از موقعیت های خود در منطقه سبها یعنی غربِ میانهٔ لیبی عقب نشینی کند. تنش بین نیروی سوم مصراته و ارتش ملی لیبی، نشان از افزایش رقابت های محلی در جنوب لیبی دارد.
به دلیل وجود منابع عظیم نفتی در بنغازی، این شهر خط مقدم استراتژیک بین مدعیان قدرت و جناحهای سیاسی درگیر در غرب و شرق لیبی، محسوب میشود. در ماه می سال 2016 میلادی، جنگجویانی که از نیروهای ژنرال خلیفه حفتر در بنغازی شکست خوردند، با هدف حمایت از شورای انقلابیون بنغازی و کنترل مجدد این شهر، «گردان دفاعی بنغازی» را تشکیل دادند.«گردان دفاعی بنغازی» از برخی نیروهای مخالف حفتر، نیروهای پلیس و شبه نظامیانی از گروههای سیاسی مختلف به ویژه اسلام گراهای افراطی تشکیل شده است. این گردان در مسیر ورود به بنغازی، دو بندر نفتی را تسخیر کرد اما نهایتا آنها را به ارتش ملی لیبی واگذار نمود. این بنادر نفتی، قبلا تحت کنترل «گارد تاسیسات نفتی»، به فرماندهی «ابراهیم جاتران» و نیروهای وفادار به دولت طرابلس بود. آن ها در سال ۲۰۱۳ میلادی و با هدف فروش نفت، کنترل تاسیسات نفتی را در دست گرفته بودند.
کاظم مرزان صاحب کتاب بازیگران خارجی در بحران لیبی، می گوید: گردان دفاعی بنغازی، متحد نخست وزیر سابق «خلیفه الغویل» بوده است. این گردان همچنین به مفتی مشهوری به نام «الغریانی» نزدیک است که دارای دیدگاههای بسیار افراطی است. در مارس سال۲۰۱۷میلادی، گردان دفاعی بنغازی تلاش کرد تا کنترل تاسیسات نفتی را از نیروهای حفتر باز ستاند. این موضوع نشان داد که علیرغم اختلاف میان گردان دفاعی بنغازی و شورای ریاست جمهوری به ریاست سراج، دو طرف در فشار بر نیروهای حفتر، با یکدیگر اشتراک نظر دارند.
یکی دیگر از گروههای مدعی قدرت در لیبی، گردان عمر المختارمی باشد که در سال ۲۰۱۱ میلادی برای مبارزه با رژیم قذافی در غرب لیبی تشکیل شد.هسته مرکزی گردان عمر المختار از جماعت جنگجویان اسلامی لیبی و سایر جهادیها تشکیل شد. عبدالحکیم بلحاج رهبری این گروه را به عهده داشت. به دنبال سقوط طرابلس در ۲۰ آگوست سال ۲۰۱۱میلادی، شورای ملی انتقالی لیبی، بلحاج را به ریاست شورای نظامی تازه تأسیس لیبی منصوب کرد. وی با حمایت مالی و سیاسی قطر و پشتیبانی نزدیکترین متحدش، علی السلبی، حزب سیاسی الوطن را تأسیس کرد. این حزب در اولین انتخابات پارلمانی لیبی در سال 2012 میلادی شکست خورد.