معادلات قدرت در لیبی، 3/ آرایش سیاسی گروههای سلفی و تکفیری
در بخش سوم مقاله، معادلات قدرت در لیبی، آرایش سیاسی گروههای سلفی و تکفیری را بررسی خواهیم کرد.
اقدامات تروریستی گروههای تکفیری بویژه در سال های اخیر در سوریه ، عراق و لیبی؛ تصویر دلخواه برای غرب ایجاد کرده است که اسلام را دینی متحجر و طالب خشونت بازنمایی کنند. حضرت آیت الله العظمی خامنه ای رهبر معظم جمهوری اسلامی ایران در بیانات خود، جریان تکفیری را الگویی انحرافی از اسلام عنوان کرده اند که با کمک دول غربی و برخی از دولت های مرتجع منطقه و با هدف معارضه با الگوی «اسلام اصول گرای معتدل و عقلانی» تجدید حیات یافته است. رهبر انقلاب اسلامی جریان تکفیر را «از مصائب جهان اسلام»، «ساخت دست استعمارگران» و «مزدور شیطان» میدانند.
آرایش سیاسی گروههای سلفی- تکفیری در لیبی ، به دلیل یکدست نبودنِ این گروهها، پیچیدگی خاصی دارد. این آرایش سیاسی از سلفیهای میانه رو و اصلاحطلب تا سلفیهای تندرو و خشونت طلب را شامل میشود. این گروهها، در تلاش برای کسب قدرت سیاسی با تمسک به عنصر دین، اشتراک نظر دارند. به طور کلی جریانهای سلفی در لیبی به سه دسته اصلی مَدخَلی، اخوانی و تکفیری تقسیم میشوند.گروههای سلفی دیدگاههای متفاوتی به عرصه سیاسی و اجتماعی کشور لیبی دارند.این تفاوت ها در مواردی به تعارضات و کشمکش های سیاسی منجر شده است.
گرایش های مختلف سلفی ، تفاوت هایی با یکدیگر دارند. یکی از مهم ترین موضوع ها که این گرایشهای سلفی را از هم متمایز میکند، نوع نگاه آن ها به موضوع حکومت است. در دوره معمر قذافی، تنها تعداد کمی از سلفی ها اجازه فعالیت را داشتند. از جمله می توان سلفیهای «مدخلی» را نام برد که اجازه فعالیت اجتماعی محدودی را داشتند، چرا که برخلاف سایر گرایش های سلفی، سلفیهای مدخلی، به نظریه «استیلا و غلبه» معتقد بودند که جهت مشروعیت بخشی به نظام سیاسی قذافی کارآمد بود. نظریه استیلا، حاکم مشروع را فردی میداند که با زور و غلبه بر دیگران به قدرت رسیده باشد و تا زمانی که وی بر جامعه حاکم باشد، سرپیچی از دستورات وی حرام است. طبق این نظریه، هر کس دیگری که بتواند با استفاده از زور، حاکم موجود را سرنگون کند، تا زمانی که در قدرت است حاکم مشروع تلقی خواهد شد.براین اساس سلفی های مدخلی در جریان انقلاب ۱۷ فوریه سال 2011میلادی، نسبت به قیام علیه دولت قدافی اعتراض کرده و شرکت در راهپیماییهای اعتراضی را حرام و مصداق فتنه می دانستند.
در دوره قذافی، سلفی های مَدخَلی ، با رویکرد سازش کارانه خود و بر اساس اصل اطاعت از حاکم و مخالفت با رویکردهای اخوان المسلمین، فعالیت های محدودی داشتند. سلفی های مدخلی بعد از پیروزی انقلاب و سرنگونی قذافی، نظام جدید را هم طبق نظریه استیلاوغلبه، تأیید کردند و با حمایت عربستان سعودی، ضمن مخالفت با گرایش های اخوانی، به دنبال افزایش سهم خود از قدرت در لیبی بوده اند.
کاظم مرزان مولف کتاب بازیگران خارجی در بحران لیبی، می گوید: عربستان سعودی با حمایت از شیخ سعودی «ربیع بن هادی مدخلی»، نوع جدیدی از ایدئولوژی مذهبی را در مقابل دکترین اخوان المسلمین در لیبی ترویج میکند. از نظر عربستان سعودی، دیدگاههای مدخلی ابزاری برای مواجهه با اخوان المسلمین محسوب میشود. از نظر مدخلی، مبارزه با مقامات سیاسی جایز نیست. عربستان سعودی تلاش دارد که نوع نگاه مدخلی تبدیل به سیاست مذهبی غالب در آینده لیبی شود.
همانطورکه ذکر شد، سایر گروههای سلفی، یعنی غیر از مدخلی ها، در دوره قذافی به عنوان جریانهای «ضد امنیتی» شناخته شده بودند و تحت فشارشدید سیاسی- امنیتیِ دولت قرار داشتند. در این راستا اخوان المسلمینِ لیبی، که در سال ۱۹۶۸میلادی، به طور رسمی اعلان موجودیت کرد، با وجود رویکرد مسالمت آمیزتر نسبت به گروه های تکفیری، تحت فشارهای شدیدی از سوی رژیم قذافی قرار داشت. بسیاری از رهبران اخوان المسلمین لیبی در طول چند دهه از فعالیت شان، دستگیر یا به مرگ محکوم شدند و یا فرار کردند. به علت وجود خفقان سیاسی شدید در لیبی دوره قذافی، اخوانیهای لیبی برعکس کشورهایی چون مصر، سوریه، اردن نتوانستند فعالیت جدی داشته باشند و عمدتا نیروهای منفعلی بودند و حتی در سال های اخیر نیز در مقابل اقدامات جریان تکفیری از خود واکنشی جدی نشان ندادند. در جریان انقلاب لیبی ، نیروهای اخوانالمسلمین با ارائه کمک های مالی و مشارکت سیاسی، نقش موثری در پیروزی انقلاب داشتند.آنها در مارس سال۲۰۱۲ میلادی، حزب عدالت و سازندگی یعنی العداله و البنا، را تأسیس کردند که به لحاظ اداری مستقل از اخوان بود. با وجود این، تبلیغات منفی گروههای وابسته به عربستان سعودی،باعث شده است که مردم لیبی، اخوانی ها را جریانی تندرو و حامی نیروهای افراطی تلقی کنند.
از دیگر گروه های تأثیرگذار در تحولات لیبی، جریان جهادی هستند که گروه های تکفیری لیبی با قرائت غلط از اسلام ، ازاین جریان منشعب شده اند. فعالیتهای جهادی، قدمتی دیرینه در لیبی دارد و ریشه تاریخی آن به فعالیت های ضد استعماری در شهر درنه، که به عنوان پایگاه ضد استعماری لیبی معروف بوده است، باز میگردد. این شهر به دلیل تربیت و آماده سازی افراد جهادی در گذشته و آماده سازی مزدوران تکفیری در حال حاضر، به قندهارِ لیبی نیز شهرت یافته است. نیروهای تکفیری زیادی از این پایگاه به کشورهای افغانستان، سوریه، چچنِ روسیه و عراق اعزام شدهاند. مهم ترین گروههای تکفیری لیبی، گروه جنگجویان لیبی یا الجماعه الاسلامیه اللیبیه المقاتله، است که در اوایل دهه ۱۹۹۰میلادی، توسط محمد بن فاضل، تأسیس شد و عبدالحکیم بلحاج، نیز رهبری آن را بر عهده گرفت.
دکتر مهدی محمدنیا در این خصوص می گوید: منازعه، ترور و جنگ همواره بین گروههای سلفی - تکفیری و رژیم قذافی وجود داشت. علیرغم همکاری این گروهها با القاعده افغانستان و اسامه بن لادن، بعد از سال 2001میلادی، روند تحولات و راهبرد آن ها تغییر کرد. گروهه لیبی مبارز به رهبری «نعمان بن عثمان» مذاکره با دولت قذافی را شروع کردند و حتی کتابی تحت عنوان «مطالعه اصلاحی در اخلاق و اعمال جماعت برای اطلاع مردم» در سال ۲۰۰۶میلادی، توسط این گروه انتشار یافت. در این کتاب بر منع مبارزه مسلحانه و تساهل در ایدئولوژی تاکید شده بود. این کتاب از سوی سیف الاسلام قذافی، مورد تمجید قرار گرفت. وی اعلام کرد که افراد بازداشت شده وابسته به این گروه را آزاد خواهد کرد.
گروه جنگجویان لیبی یا الجماعه الاسلامیه اللیبیه المقاتله به عنوان مهم ترین گروه تکفیری لیبی، در دوران معمر قذافی، رسما هدف خود را سرنگونی این رژیم و ایجاد یک دولت اسلامی اعلام کرد . این گروه درگیریهای فراوانی با نیروهای امنیتی قذافی داشتند، به طوریکه دهها نفر از مقامات، افسران و نیروهای اطلاعاتی لیبی توسط این گروه ترور و در مقابل دهها نفر نیز از اعضای این گروه توسط دولت قذافی بازداشت و اعدام شدند. در جریان انقلاب لیبی، بلحاج، رهبر این گروه، ریاست شورای نظامی طرابلس را به عهده گرفت. بعد از انقلاب لیبی، دو حزب به نامهای حزب «الوطن» و حزب «الامه الوسط» از گروه جنگجویان لیبی منشعب شدند.رهبر حزب الامه الوسط، مصطفی الساعدی بود که از سوی ملاعمر رهبر طالبان به شیخ العرب افغانستان لقب گرفته بود.اما در فرآیند انتخابات در لیبی به دلیل نارضایتی مردم، این احزاب نتوانستند موفقیتی کسب کنند. حزب الوطن، هیچ کرسی در پارلمان به دست نیاورد و حزب الامه الوسط، نیز فقط حائز یک کرسی شد.
گردان شهدای ابوسلیم، بقایای جماعت انصار الشریعه، شورای مجاهدان درنه و داعش از دیگر گروههای تکفیری فعال در لیبی هستند. گروه تروریستی داعش، در نوامبر سال ۲۰۱۴میلادی، رسما موجودیت خود را در لیبی اعلام کرد.داعش پس از اعلام موجودیت در لیبی پیشروی های خود را شروع کرد و در شمال شرق این کشور بر«درنه» تسلط پیدا کرد. گروه تروریستی داعش همچنین بر شهر «سرت»، زادگاه معمر قذافی، مسلط شد. نیروهای داعش در مناطق دیگر لیبی همچون «مصراته»، «بنغازی» و «طرابلس» نیز به صورت پراکنده فعالیت داشتند. با شکل گیری بازوی داعش در لیبی، بسیاری از طرفداران این گروه در کشورهای عربی قاره آفریقا همچون مصر، لیبی و سودان به لیبی آمدند. مجلس شورای جوانان اسلام در شهر درنه، شاخه درنه و سرت انصار الشریعه نیز از گروههایی بودند که به داعش پیوستند.اما در حمله نیروهای دولتی و طرفداران ژنرال «خلیفه حفتر» فرمانده ارتش ملی لیبی به مواضع داعش به ویژه در سال 2017میلادی، ضربات سنگینی به آن ها وارد شده است، به طوری که شرق این کشور به ویژه شهرهای درنه و سرت که مرکز فعالیت داعش بود، توسط ارتش لیبی پاکسازی شده است.
اگر چه با حملات ارتش ملی لیبی، سازمان داعش در این کشور نیز از هم پاشیده است و بقایای این گروه به طور پراکنده در شهرهای مختلف لیبی، عملیات انجام میدهند. اما بحران سیاسی و خلاء قدرت در لیبی به گونه ای است که میتواند زمینه سازماندهی مجدد آن ها را برای دست یابی به قدرت فراهم کند. اندیشکده «کارنگی» در گزارشی با عنوان «لیبی پس از داعش» که در فوریه سال۲۰۱۷ میلادی، منتشر شد، هشدار داد که در شرایط خلاء قدرت در لیبی، بازماندههای داعش میتوانند مجددا خود را سازماندهی و بازسازی کنند . بویژه اینکه بعد از شکست داعش در عراق و سوریه ، امریکا برای انتقال آنها به افغانستان و لیبی تلاش می کند . گروه های تکفیری وابسته به عربستان سعودی با اَعمالِ خشونت طلبانه و با حمایت امریکا ، نقش مخربی در فرآیند های سیاسی لیبی ایفاء میکنند. تحرکات این گروه های افراطی عامل اصلی به نتیجه نرسیدن قرارداد «توافق سیاسی لیبی» است. این قرارداد در سال 2015میلادی، با حمایت سازمان ملل و با هدف ایجاد دولت وحدت ملی در لیبی امضاء شد.بنابراین ایجاد وحدت ملی برای مقابله با گروه های تکفیری در این کشور، راهکار رسیدن به لیبی واحد و قدرتمند می باشد.