ایران میزبان پناهندگان افغانستانی / بخش اول

مهاجرین افغان

پدیده مهاجرت مردم افغانستان به کشورهای مختلف و همسایه به ویژه ایران، یکی از اشکال مهاجرت بین‌المللی است که در سه دهه اخیر، باعث ورود مهاجرین افغانستانی به کشورهای مختلف جهان شده است.

این مقاله ، براساس پروژه تحقیقاتی واحد "پژوهش های کاربردی" معاونت برون مرزی تهیه شده است.

ایران به دلایل مختلف بویژه با رویکردی مبتنی بر رافت اسلامی و انسان دوستانه، و با ملاحظاتی همچون اشتراکات فرهنگی، زبانی و مرز مشترک طولانی با افغانستان، میزبان بیش از 3 میلیون پناهجوی افغانستانی در دهه‌های گذشته بوده است و در این سال‌ها، خدمات مختلفی را برای کاهش آلام و رنج‌های مهاجرین افغانستانی ارائه داده است.

در این نوشتار که در دو قسمت تهیه شده به گوشه هایی از ابعاد مختلف این کمک‌ها اشاره شده است.

سرگذشت مهاجران افغانستانی در سه مقطع از تاریخ سیاسی این کشور رقم خورده است. نخست در زمان حمله شوروی، سپس در جنگ داخلی و پس از آن نیز با روی کارآمدن طالبان و در نهایت با حمله آمریکا و اشغال این کشور، سرگذشت تلخ مهاجرت از پی هم تکرار شد.

موج اول حرکت پناهندگان افغان با حمله شوروی (ارتش سرخ)در سال 1979م آغاز شد. این جنگ بیش از یک ‌میلیون کشته و نزدیک به پنج میلیون مهاجر و آواره بر جای گذاشت. در نتیجه این جنگ، بیش از دو میلیون نفر افغان وارد ایران شدند. بیشتر این افراد از مناطق روستایی افغانستان به ایران فرار کردند. سازمان ملل و سازمان بین المللی مهاجرت در گزارش های خود تاکید کرده اند که در حد فاصل سالهای 1979م تا 1989م (شروع و پایان حمله شوروی به افغانستان)، حدود 2 میلیون و هفتصد هزار نفر افغانستانی وارد ایران شدند. این افراد نه‌تنها (به مانند پاکستان) به کمپ‌ها و شهرک‌های مخصوص پناه‌جویان هدایت نشدند، بلکه با رویکرد انسانی و دینی جمهوری اسلامی ایران و میهمان‌نوازی مردم ایران، در بافت شهری و اجتماعی کشور جذب شدند. چنانچه در ایران، درصد بسیار کمی از پناه‌جویان، بنا به دلایل مختلف، امکان سکونت در شهرها را از دست دادند. امکان سکونت مهاجرین افغان در شهرهای ایران و دسترسی آنها به خدمات و امکانات گوناگون، مورد تقدیر سازمان ملل نیز قرار گرفته است. چنانچه کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل، این اقدام ایران را سخاوتمند توصیف کرد. این اقدام باعث شد جامعه افغانستانی های مقیم ایران از امکانات دولتی استفاده کنند. در نتیجه اوضاع مالی و تحصیلی آن‌ها بسیار بهبود یافت و دختران و زنان افغانستانی توانستند در اجتماع و مدارس حاضر شوند. به عبارتی دیگر، سیاست «درهای باز» از سوی جمهوری اسلامی ایران، به جذب تعداد زیادی پناه‌جوی افغانستانی منجر شد. تعداد مهاجرین افغانستانی در این مقطع، به بیش از دو میلیون نفر رسید. این افراد اما به شیوه ای که امروز در بسیاری از کشورهای اروپایی مشاهده می شود به کمپ‌ها و شهرک‌های مخصوص پناه‌جویان هدایت نشدند، بلکه با رویکرد انسانی و دینی جمهوری اسلامی و مهمان‌نوازی مردم ایران، در بافت شهری و اجتماعی کشور جذب شدند.

موج دوم (حدود 5/2 میلیون نفر) بین سال‌های 1989م تا 1995م و در پی جنگ داخلی افغانستان وارد ایران شدند. در این مرحله اکثر پناهجویان را طبقه متوسط و تحصیلکرده افغانستان تشکیل می دادند. در این مرحله و قبل از شروع جنگ داخلی در افغانستان، دولت ایران با اعطای کارت شناسایی به اتباع افغانستان و تشویق آنها به بازگشت، توانست حدود 3/1 میلیون نفر را به افغانستان بازگرداند. اما این افراد با پیروزی طالبان، مجددا به ایران بازگشتند.

موج سوم با روی کار آمدن طالبان در افغانستان بین سالهای 1996م تا 2001م و متعاقب آن با حمله آمریکا به این کشور آغاز شد. این موج در ادامه دو موج اول قرار دارد. اتباع افغانستانی حاضر در ایران، افرادی هستند که در پی هر سه موج مذکور، مجبور به ترک افغانستان شدند. بعد از اتمام حمله آمریکا و نابودی حکومت طالبان، از آنجایی که شرایط زندگی در ایران برای اتباع افغان، بسیار بهتر از پاکستان بود، حدود 6/1 میلیون نفر از پاکستان به افغانستان بازگشتند، در حالی که فقط حدود 300 هزار نفر از پناهجویان افغانستانی، ایران را ترک کردند.

در نتیجه سه موج ورود پناه‌جویان افغانستانی به ایران، می‌توان گفت در حال حاضر حدود 3 میلیون افغانستانی در ایران حضور دارند که این امر، مسائل و مشکلات خاصی را برای ایران پدید آورده است. ایران اما به دلایل دینی و انسانی، آن‌ها را اخراج نمی کند و از سوی دیگر باید حضور آن‌ها در کشور مدیریت شود و با کمک‌های بین‌المللی، هزینه‌های سنگین کمک به پناه‌جویان افغانستانی، بین کشورهای جهان و از جمله ایران تقسیم شود.

طبق آمارهای بین‌المللی و آمار رسمی سازمان ملل متحد، جمهوری اسلامی ایران در سال 2015م نیز چهارمین کشور از لحاظ جمعیت «پناهنده پذیر» بوده است. در طول سه دهه گذشته، ایران ‌همواره علی‌رغم مشکلات و ملاحظات فراوان مالی، سیاسی، امنیتی و اجتماعی، سعی کرده است کمک‌های مختلفی به اتباع افغانستان ارائه دهد. اهمیت کمک‌های ایران به پناه‌جویان افغانستانی، زمانی دارای ارزش بیشتری می‌شود که در نظر داشته باشیم بیشتر کشورهای جهان اجازه ورود پناهندگان، آن‌هم به تعداد چند میلیون نفر را نمی‌دهند و یا اجازه اقامت مهاجران را در میان مردم خود نداده و آن‌ها را در اردوگاه‌ها (کمپ‌ها) نگه می‌دارند. درحالی‌که ایران از سال ۱۳۵۷هجری شمسی (1979میلادی) و هم‌زمان با پیروزی انقلاب اسلامی و درحالی‌که درگیر مشکلات ناشی از جنگ تحمیلی رژیم بعثی عراق بوده ‌است، چند میلیون افغانستانی را به کشور خود راه داده و آنان نیز به‌آسانی در میان مردم ایران زندگی کرده‌اند. این مهاجران از یارانه‌های سنگین و سایر امکانات، مانند ایرانیان نیز استفاده کرده‌اند.

این کمک‌ها، طیف مختلفی از کمک‌های قانونی، اقتصادی، معیشتی، اسکان و سکونت و آموزشی را دربر می‌گیرد که نشان‌دهنده اهتمام دولت و ملت ایران برای کاهش آلام مردم افغانستان است.

کمک‌های ایران به مهاجران و پناه‌جویان افغانستانی حتی در دوره جنگ هشت‌ساله تحمیلی رژیم بعث عراق علیه ایران نیز علیرغم مشکلات متعدد اقتصادی و مالی ادامه یافت و پس ‌از آن نیز با اینکه ایران تحت تأثیر تحریم‌های گسترده غرب با مسائل عدیده‌ای روبرو بود، به حمایت‌های خود از مهاجران و پناه‌جویان افغانستانی ادامه داده است.

کمک‌های ایران به دولت و ملت افغانستان دو بعد داخلی و خارجی دارد. ایران ‌هم در داخل مرزهای سرزمینی و سیاسی خود مشغول خدمت‌رسانی به آوارگان افغانستانی است و هم در داخل کشور افغانستان پروژه‌های متعدد زیرساختی، آموزشی و بهداشتی را اجرا کرده و تحویل دولت و ملت افغانستان داده است. در زمینه حضور ایران در افغانستان برای بازسازی و کمک به این کشور، باید گفت که ایران بنا به علل اقتصادی، امنیتی و فرهنگی، مصمم شد تا در بازسازی افغانستان مشارکت کند. در ابتدا مشارکت ایران به‌صورت پراکنده و داوطلبانه از سوی نهادهای مردمی و غالباً از منابع و اعتبارات خودشان صورت می‌گرفت. لذا به‌منظور سیاست‌گذاری، نظارت و هماهنگی در زمینه های مختلف، ستاد مشارکت در بازسازی افغانستان به ریاست معاون اول ریاست جمهوری در سال 2001م تشکیل شد. فعالیت‌ها و مسئولیت‌های ستاد در قالب پنج کارگروه تخصصی: اقتصادی، علمی-فرهنگی- آموزشی، سیاسی، بین‌الملل و تلفیق و هماهنگی، تقسیم شد.

جمهوری اسلامی ایران، کمک های خود به مردم و کشور افغانستان را محدود به پناهجویان ساکن ایران نکرده است. ایران مشارکت فعالی در روند بازسازی افغانستان داشته است .

این کارگروه ها، نزدیک به یکصد پروژه را در قالب پروژه های اقتصادی، علمی- فرهنگی و آموزشی، سیاسی و بین المللی تعریف کردند. بیشتر پروژه ها و اعتبارات تخصیصی به کارگروه اقتصادی که مسئولیت تامین مالی زیر ساخت ها به ویژه در بخش حمل و نقل و ارتباطات، مخابرات و برق و آب را به عهده داشت، اختصاص یافت.

ارزش اقدام ایران زمانی بهتر درک می شود که بدانیم حداکثر حدود 2 میلیون پناهجوی افغانستانی نیز به مرزهای پاکستان پناهنده شدند، اما دولت اسلام آباد، آنها را در مرز و در شرایط بسیار نامناسب و در کمپ هایی نگه داری کرد که از حداقل امکانات بهره منده بودند. این کمپ ها در گذر زمان، پایگاه اصلی عضو گیری القاعده و سایر گروه های تروریستی شدند.