IRIB World Service

در قسمت سوم از مجموعه برنامه چشم انداز مناسبات کابل - اسلام آباد در دوره طالبان؛ متغیرهای تاثیرگذار در روابط افغانستان و پاکستان - قسمت دوم، بررسی می گردد.

یکی دیگر از مهم ترین متغیرهایی که بر روابط پاکستان و افغانستان تأثیرگذار است، حضور و نفوذ هند در افغانستان می باشد. دغدغه و مشکل اسلام آباد این است که پاکستان به هر یک از روابط اصلی خود، از جمله رابطه با افغانستان، از منظر تهدید هند نگاه می کند. از نظر اسلام آباد، روابط پاکستان و افغانستان برای تضمین عمق راهبردی در برابر هند طراحی شده است.

در سال 1965، زمانی که نیروهای هندی از کانالی که برای دفاع از لاهور ساخته شده بود عبور کردند، پاکستان احساس کرد که اگر بخواهد در یک جنگ متعارف با هند بجنگد، به عمق راهبردی نیاز دارد. موضع بی طرفی افغانستان، نگرانی پاکستان را از محصور شدن این کشور در مرزهای غربی، در صورت بروز مشکل در شرق با هند، کاهش داد. ژنرال ضیا الحق، حاکم نظامی وقت پاکستان، زمانی که با ایالات متحده، علیه شوروی متحد شد، این مفهوم را فراتر برد و امیدوار بود که یک رژیم منعطف را در کابل مستقر کند و در این فرآیند، مزیت جغرافیایی پاکستان را در هر رویارویی آینده با هند تضمین نماید.

 یکی از مهمترین معماهای امنیت که در روابط افغانستان و پاکستان وجود دارد، رابطه افغانستان با هند، به عنوان دشمن اصلی پاکستان است. برای پاکستان، افغانستان یک پایگاه استراتژیک جهت مقابله با هند و آسیب رساندن به منافع هند، در جمهوری‌های نفت‌خیز آسیای مرکزی محسوب می شود. در مقابل، حضور یک حکومت  متحدِ هند در افغانستان، بر پاکستان فشار وارد می کند و در نتیجه به محاصره راهبردی این کشور منجر می شود. به همین دلیل، کاهش نفوذ هند در افغانستان، در کنار استقرار دولت حامی در کابل، همواره از اهداف مهم پاکستان در افغانستان محسوب می­ شوند. اما با توجه به نفوذ هند در افغانستان و اینکه دولت ­های افغانستان (به غیر از حکومت طالبان)، به عنوان متحد هند به شمار آمدند، پاکستان در هراس بوده است که توسط هند محاصره شود.

هند برای اطمینان از حضور و اهرم خود در کنفرانس بن در سال 2001، که پس از مداخله ایالات متحده با هدف ایجاد حکومت جدید در کابل برگزار شد، روابط خود را از طریق کمک های مالی برای بازسازی افغانستان، به ویژه در احداث جاده‌ها و ساختمان‌های دولتی، کشاورزی، بهداشت و سلامت توسعه داد، اما پاکستان با مشارکت‌های هند با سوء ظن برخورد کرد. از آن زمان، اسلام آباد، هند را به دخالت در افغانستان علیه منافع پاکستان متهم کرده است. این مواضع اسلام آباد در شرایطی مطرح شده که در حالی که دولت های سابق افغانستان (کرزی و اشرف غنی) همواره نسبت به نقش پاکستان در کشورشان انتقاد کردند. سرور دانش، معاون وقت اشرف غنی، در نشست مجمع عمومی سازمان ملل در سال 2016 از نقش پاکستان در خصوص حمایت اسلام آباد از طالبان انتقاد کرد.

پس از حملات تروریستی قندهار در اکتبر 2018، اشرف غنی، رئیس‌جمهوروقت افغانستان، اظهار داشت: «این توطئه در پاکستان طراحی شده است. بنابراین، پاکستان باید جنایتکاران را به ما بدهد تا بتوانیم آنها را به دست عدالت بسپاریم». در پاسخ، اسلام آباد هرگونه دخالت در این زمینه را رد کرد.

از نظر پاکستان، اقدامات زیرساختی هند در افغانستان مانند سدسازی نیز در جهت تهدید منافع اسلام ­آباد است. مثلاً ساخت سد در افغانستان توسط هند بر رودخانه­ های کنر و کابل، با هدف محروم کردن پاکستان از منابع مهم آب تعبیر شده است  پاکستان می­ داند که توسعه بندر چابهار، دسترسی افغانستان به اقیانوس هند را فراهم می­ کند و هند نیز می­ تواند کالاهای خود را بدون گذشتن از پاکستان به بازارهای افغانستان صادر نماید. بنابراین، مادامی که روابط هند و افغانستان به واسطه حضور دهلی در کابل گرم باشد، روابط اسلام ­آباد - کابل هم­چنان سرد خواهد بود؛ زیرا پاکستان همواره به روابط هند و افغانستان مشکوک بوده و این روابط را باعث به بن بست رسیدن روابط شکننده خود با دولت کابل تعبیر می نماید.

هند منافع ملی خود را در مشارکت اقتصادی، بازسازی افغانستان و شکل‌گیری یک دولت مرکزی مستحکم و کاملاً مستقل بر مبنای همکاری منطقه‌ای در این کشور جستجو می کند.اختلافات سیاسی و مرزی هند با پاکستان، موضوع کشمیر، حمایت هند از جدایی‌طلبان بنگلادش (پاکستان شرقی)، رقابت هسته‌ای با پاکستان و وجود گروه‌های افراطی نظیر طالبان، القاعده، شبکه حقانی، سپاه صحابه، لشکر طیبه و ... از جمله موضوعاتی است که خواه ‌ناخواه بر نوع سیاست اصولی هند در افغانستان تأثیرگذار است و هم‌چنین موجب شده تا رقابت و تضاد بین هند و پاکستان به نحو دیگری در افغانستان تداوم داشته باشد.

هند از پیشینه و عمق روابط طالبان با پاکستان و تأثیر منفی قدرت‌یابی این گروه در افغانستان بر امنیت هند و نفوذ شبه‌نظامیان و حملات آنها در کشمیر آگاه است. به همین دلیل از روندی که منجر به روی کار آمدن طالبان در عرصه رسمی قدرت افغانستان در سال 1400 (2021) شد، خشنود نبود. درواقع، هند نگران وضعیت افغانستان است و به همین دلیل سعی در ایجاد روابط باطالبان دارد و در عین حال، روابط این گروه با پاکستان را تهدیدی علیه منافع منطقه ای خود می داند و  سعی دارد با ارتباط گیری با طالبان، منافع دشمن قدیمی (پاکستان) را در این کشور به چالش بکشد. البته رهبران طالبان حتی در ماه‌های آخر حکومت اشرف غنی نیز با دیپلمات‌های هند ملاقات کرده بودند. آنان در این ملاقات که از چشم مردم و رسانه‌ها پوشیده ماند، تلاش کردند مقام‌های هندی را قانع کنند به اینکه در صورت تسلط بر افغانستان هیچ‌ خطری از سوی آنها متوجه دهلی نو نشود.

در مقابل نگرانی های هند، یکی از بزرگترین دغدغه های پاکستان در زمان خروج ایالات متحده از افغانستان در سال 1400(2021)، اداره این کشور توسط یک دولت دوست و هم­سو بود، تا اسلام­ آباد بتواند عمق استراتژیک خود را حفظ کند و مانع نفوذ هند در افغانستان شود. با خروج آمریکا از افغانستان، پاکستان تلاش کرد تا اطمینان حاصل کند افزایش جنگ در افغانستان، باعث سرریز ناآرامی­ ها به مناطق پشتون ­نشین نشود. لذا اسلام ­آباد به حفظ نفوذ خود در افغانستان از طریق طالبان ادامه داد تا اینکه طالبان توانست قدرت را در افغانستان قبضه کند.

در تابستان سال 1401(آگوست 2021) که ایالات متحده در حال خروج نیروهای نظامی خود از افغانستان بود و طالبان سرمست از سقوط دولت اشرف غنی و تسلط بر سراسر افغانستان، در حال تحکیم قدرت خود بودند، هند از وضعیت رخ داده در افغانستان راضی و خوشحال نبود؛ چراکه دو دهه هزینه و حمایت از نیروهای ضد طالبان را بر باد رفته می دید. اما با گذشت یک سال از روی کار آمدن طالبان، مقامات هندی برای دیدار با رهبران طالبان به کابل رفتند. با ورود این هیات هندی به کابل، انس حقانی و محمد یعقوب، دو مقام ارشد طالبان با رسانه های هندی صحبت کردند و از دهلی نو خواستند فعالیت سفارت خود را در کابل از سر بگیرد.

دولت طالبان ضمن درخواست راه اندازی سفارت هند، از دهلی نو خواست اقدامات حمایتی دیگری از جمله راه اندازی پروازهای تجاری و اعطای بورس های تحصیلی به افغانستانی ها و کمک هایی که تاکنون به دلیل عدم به رسمیت شناخته شدن این دولت از سوی جامعه جهانی از آنها محروم هست را نیز در دستور کار قرار دهد. هند همچنین سفارت خود را در کابل برای هماهنگی ارسال کمک های بشردوستانه بازگشایی کرده است. برخی اقدامات طالبان در قبال هند، با توجه به اینکه طالبان، متحد پاکستان هستند، از بسیاری جهات، یک پیشرفت خیره کننده محسوب می گردد. همانگونه که دولت هند در گذشته نیز، از بلایای طبیعی و انسانی در افغانستان برای ایفای نقش به عنوان یک بازیگر مسئول و مهم بین المللی استفاده کرده بود، پس از استقرار طالبان در کابل هم سعی کرده است با ارسال کمک های بشردوستانه قابل توجه به قربانیان زلزله در افغانستان، از این بحران برای پیشبرد اهداف راهبردی امنیت ملی و منافع سیاست خارجی (بدون اینکه خواسته باشد علنا طالبان را به رسمیت بشناسد) سود ببرد.

البته هند پیشتر نیز کاروان هایی از گندم را نیز برای ملت افغانستان از طریق بندر چابهار و حتی از طریق خاک پاکستان ارسال کرده بود. تامین کامل نیاز افغانستانی ها به واکسن کرونا نیز یکی دیگر از اقدامات بشردوستانه هند برای افغانستان بود که هم مورد توجه دولت طالبان و هم ملت این کشور قرار گرفته است. در هر صورت، دولت هند امروزه به کسب حمایت از طالبان چشم دوخته است و حتی در یک اقدام ‌پیش‌بینی نشدنی در بودجه سال مالی ۲۰۲۲- ۲۰۲۳ خود، مبلغ ۲۷ میلیون دلار برای کمک به مردم افغانستان تصویب کرده است.

آصف علی خان درانی  Durrani Asif نماینده ویژه پاکستان در هند و سفیر سابق پاکستان در ایران و امارات متحده عربی در زمان بازگشایی نمایندگی هند در کابل در مقاله ای که در سایت خبری bolnews در تاریخ 29 ژوئن 2022 به رشته تحریر درآورده، نگاشته است: تصمیم هند برای بازگشایی سفارت خود در کابل کاملاً واقع گرایانه است. از منظر منطقه ای، همسایگان نزدیک افغانستان و روسیه اگر چه رژیم طالبان را به رسمیت نشناختند، اما هرگز سفارت خود را تعطیل نکردند. در حالی که موضوع به رسمیت شناخته شدن برای طالبان حیاتی است، اما قدرت های بزرگی که با افغانستان در ارتباط هستند، چشم به ایالات متحده دوخته اند. هیچ کشوری نمی خواهد به خاطر طالبان به روابط خود با آمریکا آسیب برساند. این در حالی است که ایالات متحده پس از انعقاد قرارداد با طالبان، از افغانستان خارج شد.                  

با توجه به وجود تنش بین طالبان و دولت پاکستان در خصوص موضع طالبان در قبال خط دیورند و نیز روابط طالبان با تحریک طالبان پاکستان، اهمیت روابط طالبان با هند، برای پاکستان بیش از پیش می شود. مقامات پاکستان در واکنش تقریب روابط میان هند و طالبان، بارها نارضایی خود را از این موضوع اعلام کردند. یکی از مقامات پاکستانی در این خصوص گفته بود که بازگشایی سفارت هند در کابل، مشکلی برای ما ایجاد نمی کند، اما راه اندازی کنسولگری های هند در مناطق مرزی افغانستان با پاکستان مشکل ساز خواهد بود.