IRIB World Service

در قسمت هفتم از مجموعه برنامه ی بحران جهانی غذا در سایه جنگ اوکراین؛ نقش شانگهای و بریکس در تامین امنیت غذایی جهان بررسی می شود.

یکی از سازمان های قابل بررسی در تامین امنیت غذایی، سازمان همکاری شانگهای است. این سازمان میان‌دولتی برای همکاری‌های چندجانبه اقتصادی و سیاسی در سال ۲۰۰۱ توسط رهبران  چین،  روسیه،  قزاقستان،  قرقیزستان،  تاجیکستان و ازبکستان ایجاد شد. این سازمان، با هدف برقرار کردن موازنه قدرت در برابر نفوذ آمریکا و ناتو در منطقه، تاسیس شد. نقش اصلی و تعیین‌کننده، در سازمان شانگهای را چین و روسیه تشکیل می‌دهند. بر اساس آخرین تغییرات در حال حاضرروسیه،  چین،  قزاقستان،  قرقیزستان،  تاجیکستان،  ازبکستان،  هند، ایران و پاکستان اعضای اصلی سازمان هستند.

سازمان همکاری شانگهای از توانمندی­های زیادی در تامین امنیت غذایی برخوردار است. رشید علی اف، استاد آکادمی خدمات دولتی تحت ریاست جمهوری تاجیکستان و دبیرکل سابق سازمان همکاری شانگهای، در یک گزارشی اعلام کرده است که کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای قادر به تضمین امنیت غذایی خود هستند. وی گفته است: «کشورهای سازمان همکاری شانگهای دارای سپر قابل اعتمادی برای تضمین امنیت غذایی خود هستند، زیرا آنها 53.5 درصد (پنچاه و سه و پنج دهم درصد) از بازار جهانی برنج 51.2 درصد (پنجاه و یک و دو دهم درصد) از بازار گندم را در اختیار دارند. به گفته علی اف، کشورهای سازمان همکاری شانگهای دارای پتانسیل قابل توجهی هستند. بنابراین، «خانواده سازمان همکاری شانگهای»40 درصد از ذخایر نفت اثبات شده جهانی و نزدیک به نیمی از ذخایر گاز طبیعی جهانی 29 درصد از ذخایر اورانیوم جهانی را در اختیار دارند.

فائو و سازمان همکاری شانگهای در موضوعات و فعالیت‌های خاصی مانند توسعه فناوری کشاورزی با یکدیگر همکاری کرده‌اند و طرفین توافق دارند که اطلاعات، داده‌های تحقیقاتی و بهترین شیوه‌های مربوط به امنیت غذایی و توسعه پایدار را به شیوه‌ای ساختاریافته‌تر مبادله کنند. سایر همکاری‌های احتمالی بین فائو و سازمان همکاری شانگهای می‌تواند شامل فعالیت‌های مشترک برای پیشبرد کاهش تغییرات آب و هوایی، مدیریت پایدار منابع طبیعی، دیجیتالی‌سازی در کشاورزی و انجام مطالعات مشترک در مورد بازارهای کشاورزی و مواد غذایی باشد. در سال 2019، فائو و سازمان همکاری شانگهای توافق کردند که تلاش های مشترک با هدف تامین امنیت غذایی و توسعه پایدار برای نسل های کنونی و آینده را در چارچوب دستور کار سند 2030 و اهداف توسعه پایدار تقویت کنند. این یادداشت تفاهم در حاشیه هجدهمین نشست سران شورای دولتی سازمان همکاری شانگهای در تاشکند ازبکستان توسط ولادیمیر اولگوویچ رحمانین (Vladimir Olegovich Rakhmanin) دستیار مدیر کل و نماینده منطقه­ ای فائو در اروپا و آسیای مرکزی و ولادیمیر نوروف، دبیر کل سازمان همکاری شانگهای به امضا رسید.

رئیس جمهور روسیه، ولادیمیر پوتین همواره به تقویت روابط در میان اعضای سازمان همکاری شانگهای تاکید کرده است. در یکی از نشست­های این سازمان که در سال 2014 در شهر دوشنبه پایتخت تاجیکستان برگزار شده بود، رئیس جمهور روسیه گفته بود که اقتصاد جهانی هنوز بر بحران غلبه نکرده است و ریسک‌های سیاسی کنونی، محدودیت‌ها و موانع مختلف بر اوضاع تأثیر می‌گذارد. به نظر پوتین، ایده ایجاد یک سیستم حمل و نقل مشترک سازمان همکاری شانگهای، از جمله پتانسیل حمل و نقل راه آهن ترانس سیبری، راه آهن بایکال آمور که با برنامه های چین برای توسعه مسیر ابریشم مرتبط است، بسیار امیدوار کننده است.

بحران اوکراین اگرچه بر تامین امنیت غذایی در داخل کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای تاثیر قابل توجه نگذاشته است اما بر میزان  صادرات گندم و غلات از روسیه به عنوان یکی از مهمترین اعضای سازمان شانگهای تاثیر گذاشته است. با توجه به بسته شدن مسیر شمالی روسیه به اروپا و مشکلات موجود بر سر راه اجرای پیمان غلات میان روسیه، اوکراین و ترکیه، بخشی از غلات روسیه به بازارهای جهانی از مسیر کشورهای عضو سازمان  همکاری شانگهای منتقل می شود. مهمترین بخش این مسیر خط ریلی روسیه به قزاقستان، ترکمنستان و ایران به خلیج فارس است که بخشی از مسیر دالان شمال - جنوب می باشد.   

دیگر سازمان موثر در تامین امنیت غذایی جهان ، سازمان بریکس می باشد . بریکس با نام اختصاری BRIC  برگرفته از نام کشورهای برزیل، روسیه، هند و چین، توسط گلدمن ساکس در سال 2001 برای نشان دادن سریع ترین اقتصادهای در حال رشد در جهان ابداع شد. متعاقباً، در سال 2010، با اضافه شدن آفریقای جنوبی این نام اختصاری به BRICS تبدیل شد. در حال حاضر، بریکس بیش از 42 درصد از جمعیت جهان، 30 درصد از وسعت زمین و 30 درصد از تولید ناخالص داخلی جهان را تشکیل می دهد.

بر اساس دیدگاه کشورهای عضو بریکس، نوسانات قیمت جهانی مواد غذایی همراه با بحران مالی جهانی، امنیت غذایی جهان را تهدید می کند. در نتیجه، تعداد افرادی که از گرسنگی و سوءتغذیه رنج می برند افزایش می یابد و پیشرفت در جهت دستیابی به اهداف توسعه هزاره ممکن است معکوس شود. 

کشورهای بریکس از ابتکارات مختلف سازمان ملل و آژانس های ویژه آن بویژه فائو در زمینه امنیت غذایی استقبال می کنند. کشورهای بریکس در نشست های خود از سال 2022 و آغاز بحران اوکراین، بر مشارکت در تلاش برای غلبه بر بحران جهانی غذا تاکید کرده اند.

از نظر بریکس ، مقابله مؤثر با بحران جهانی غذا بدون درک روشن و کامل علل آن غیرممکن است. تلاش برای توضیح افزایش قیمت مواد غذایی با افزایش مصرف در کشورهای در حال توسعه، علل واقعی را که ماهیت پیچیده و چند وجهی دارند، پنهان می کند. علاوه بر بحران اوکراین، تغییرات آب و هوایی جهانی و بلایای طبیعی پیامدهای مستقیمی بر امنیت غذایی از طریق تغییرات در شرایط زراعی-اکولوژیکی دارند. بحران اقتصادی و مالی کنونی جهانی نیز از طریق کاهش منابع مالی در دسترس بخش کشاورزی، تأثیر منفی بر امنیت غذایی دارد. دسترسی محدود به بازار و یارانه های مخرب تجارت در کشورهای توسعه یافته نیز در سی سال گذشته توسعه ظرفیت تولید مواد غذایی در کشورهای در حال توسعه را با مشکل مواجه کرده است. علاوه بر این، شرایط بازار جهانی انگیزه کافی برای گسترش تولیدات کشاورزی در کشورهای در حال توسعه و کمتر توسعه یافته که وارد کنندگان اصلی محصولات غذایی شده اند، ایجاد نکرده است.

آغاز جنگ روسیه-اوکراین و واکنش تحریک آمیزغرب، انگیزه جدیدی به همکاری دوباره در بریکس داده است. روسیه این گروه را فرصتی برای اجتناب از انزوای بین‌المللی و همچنین تشدید همکاریها برای تضمین امنیت غذایی جهان می‌داند. دیگر اعضای بریکس نیز از توسعه همکاریها در این خصوص استقبال می کنند.

پاتریک کوگیل (Kugiel, Patryk) کارشناس لهستانی در زمینه ی آسیا و اقیانوسیه، معتقد است: اکثر کشورهای بریکس روسیه را به دلیل تجاوز به اوکراین محکوم نکرده و از سیاست کشورهای غربی فاصله گرفته اند. تنها برزیل در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در 2 مارس2022 از قطعنامه محکومیت اقدامات روسیه حمایت کرد، در حالی که بقیه گروه رای ممتنع دادند. با این حال، آراء دیگر برزیل در مجامع بین‌المللی (از جمله آراء قبلی در شورای امنیت سازمان ملل) و اظهارات سیاستمداران برزیلی نشان می‌دهد که موضع برزیل به سایر اعضای بریکس نزدیک‌تر است تا موضع غرب.

در نشست اعضای بریکس که در 23 ژوئن 2022 در پکن برگزار شد؛ کشورهای عضو بر تلاش جهت تامین امنیت غذایی که به خاطر جنگ روسیه - اوکراین مورد تهدید قرار گرفته است تاکید کردند. به عنوان نمونه در بند 56 بیانیه پایانی ذکر شده است که «از آنجایی که کشورهای بریکس حدود یک سوم  غذای جهان را تولید می کنند، ما بر تعهد خود برای پیشبرد همکاری کشاورزی و هدایت توسعه پایدار کشاورزی و روستایی کشورهای بریکس با هدف حفظ امنیت غذایی کشورهای بریکس و جهان تاکید می کنیم. ما بر اهمیت استراتژیک نهاده های کشاورزی، از جمله کودها، برای تضمین امنیت غذایی جهانی تاکید می کنیم. ما بر اهمیت اجرای برنامه اقدام 2021-2024 برای همکاری کشاورزی کشورهای بریکس تاکید می کنیم و از استراتژی همکاری در زمینه امنیت غذایی کشورهای بریکس استقبال می کنیم.» 

دکتر صفرنژاد، کارشناس ایرانی در حوزه مسائل اوراسیا، در خصوص نقش سازمان های غیرغربی در تامین امنیت غذایی جهانی معتقد است: سازمان همکاری شانگهای، اتحادیه اقتصادی اوراسیا و بریکس، که اعضای مشترکی از جمله چین، روسیه، ایران ، قزاقستان و هند دارند، از بزرگ ترین کشورهای تولید کننده غلات در جهان هستند. نقش این سازمان ها، برای خروج از بحران جهانی غذا ناشی از جنگ اوکراین، علیرغم کارشکنی های امریکا و متحدانش مفید تلقی می شود.