IRIB World Service

در قسمت چهارم از مجموعه برنامه ی بحران جهانی غذا در سایه جنگ اوکراین؛ دیدگاه فائو درباره تاثیر جنگ روسیه و اوکراین بر امنیت غذایی جهان بررسی می شود

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) که مقر آن در شهر رم  ایتالیا است در زمینه توسعه کشاورزی که با امنیت غذایی ارتباط مستقیم دارد ، فعالیت دارد. این سازمان بین المللی در سال 1945 توسط 44 کشور عضو سازمان ملل متحد در آمریکا پایه گذاری شد. بالا بردن سطح زندگی و بهبود تغذیه ی مردم جهان، توزیع مناسب مواد غذایی در مناطق مختلف جهان و ایجاد امنیت غذایی و مبارزه با سوء تغذیه از طریق ارایه ی اطلاعات لازم به کشورهای مختلف از مهم ترین اهداف این سازمان اعلام شده است.

فائو یکی از سازمان های تخصصی وابسته به سازمان ملل متحد به شمار می رود که نخستین نشست آن در 1945 در کبک کانادا برگزار شد. به موازات توسعه فعالیت های این سازمان  رهبران جهان در نشست جهانی غذا در سال 1996  متعهد شدند تعداد گرسنگان جهان را تا سال 2015 به نصف کاهش دهند. رسالت اصلی و اولویت­های فائو در جهان، در چند محور اصلی خلاصه می شود: بالا بردن سطح تغذیه و استانداردهای زندگی، «افزایش بازدهی، تولید و توزیع محصولات کشاورزی»، ارتقای سطح زندگی جمعیت روستایی و تضمین رهایی بشریت از گرسنگی.

براساس گزارش های  فائو، جنگ اوکراین که در 24 فوریه 2022 آغاز گردید، باعث آسیب زدن به فعالیت­های اقتصادی در اوکراین، شده است. زیرا یکی از پایه­ های اصلی اقتصاد اوکراین، تولیدات کشاورزی است که جنگ روسیه علیه اوکراین ، این صنعت را تحت تاثیر قرار داده است. این جنگ به زیرساخت­های این کشور آسیب های زیادی وارد کرده و باعث کاهش قابل توجه صادرات غلات شده است. این جنگ همچنین باعث آسیب رساندن به برخی از خدمات عمومی از قبیل حمل و نقل، بازار، بانکداری و تهیه آب و انرژی گردیده است. فائو در خصوص این جنگ بیشتر نگران مسدود شدن بنادر دریای سیاه می ­باشد .

دکتر رحمت حاجی مینه، کارشناس حوزه اوراسیا در ایران، درباره نقش فائو در بحران جهانی غذا ناشی از جنگ اوکراین و روسیه، می گوید: «عملکرد سازمان خواربار و کشاورزی سازمان ملل متحد (فائو) در جریان جنگ اوکراین بیشتر مبتنی بر اطلاع رسانی در حوزه تاثیرات منفی این جنگ بر کاهش صادرات مواد غذایی مثل غلات بود و تنها  در خصوص چشم انداز بد وضعیت قیمت­ها هشدار داد.» بر این اساس می توان گفت نقش این نهاد بین المللی از دو منظر قابل ارزیابی است؛ نخست فراهم کردن اطلاعات و آمار مستند مقایسه ای درباره تاثیر این جنگ بر کمبود و بحران مواد غذایی و دوم هشدار در مورد پیامدهای این جنگ در حوزه بحران غذایی.

براساس گزارش های  فائو، جنگ روسیه علیه اوکراین امنیت غذایی کشورها را نیز باخطر جدی روبرو کرده است. کاهش تولید در اوکراین ممکن است تا حدودی توسط منابع جایگزین جبران شود. اما، این امر می­تواند منجر به افزایش قیمت گردیده است . علاوه بر جنگ روسیه و اوکراین، بیماری کووید-19 در سال 2021   و 2022 بر افزایش قیمت مواد غذایی تاثیرگذاشت. جنگ اوکراین همچنین باعث برهم خوردن امنیت انرژی در اثر افزایش شدید  قیمت نفت خام و گاز  شد. از نگاه سازمان فائو؛ همچنین باید مخاطرات لجستیکی جنگ اوکراین بر بر امنیت غذایی را مدنظر قرار داد. زیرا آسیب دیدن ساختار های حمل و نقل داخلی و بنادر ، منجر به مختل شدن عملکرد کشتی رانی گردیده است . این امر به نوبه خود، باعث  موجب افزایش بیشتر محصولات غذایی در بازارهای جهانی شده است .  

براساس گزارش های منتشر شده از سوی فائو، 90% از حمل و نقل مواد غذایی اوکراین از طریق کشتی رانی دریایی انجام می­ شدند، که این میزان طبق برآوردها چیزی حدود 5 تا 6 میلیون تن غلات در هر ماه را شامل می ­شد. مسدود شدن بنادر اوکراین در دریای سیاه، با تبعات زیادی همراه بود. حمل غلات از طریق مسیر ریلی بسیار محدود می ­باشد. به علاوه، حتی اگر وضعیت ریلی اوکراین بهبود پیدا کند، تحویل این غلات به بنادر بالتیک از طریق همسایه غربی آن یعنی لهستان، نیاز به سرمایه گذاری برای مدرن سازی خطوط ریلی اوکراین دارد. گزینه جایگزین برای حمل محموله به واگن­های ریلی در مرز اوکراین، هم گران و هم این­که بسیار زمان­بر می ­باشد. براساس گزارش های منتشر شده از سوی فائو در سال 2022، وقتی­که انتقال غلات از طریق بنادر اوکراین فعال بودند، چیزی حدود 300 هزار تن از فرآورده های کشاورزی اوکراین به صورت ماهانه از طریق خطوط ریلی صادر می ­شد. اگرچه پس از مسدود شدن بنادر اوکراین در طی جنگ با روسیه، حجم صادرات ریلی نیز افزایش یافت، اما هیچ­گاه ظرفیت انتقال کالا به اندازه حمل و نقل دریایی را نداشته­ است.

ادامه جنگ اوکراین باعث کمبود مواد غذایی در جهان به ویژه کشورهای درحال توسعه شده است . همچنین، در خود اوکراین نیز طبق آمارهای منتشر شده، تعداد افرادی که از امنیت غذایی برخوردار نمی­ باشند افزایش یافته است. طبق آمار فائو، در سال 2022 بیش از 181 میلیون انسان در 41 کشور دنیا با بحران غذایی مواجه شد. در این آمار تاثیرات جنگ روسیه و اوکراین لحاظ نشده بود. با در نظر گرفتن جنگ روسیه علیه اوکراین و تاثیراین جنگ بر امنیت غذایی جهانی، موقعیت آن وخیم ­تر شد. 

 در نهایت، بدترین سناریو از نظر فائو این است که صادرات روسیه و اوکراین در زمینه فسفات و مواد اولیه برای تولید کود شیمیایی همچنان کاهش یابد و دیگر کشورها به دلیل کمبود دسترسی به کودهای شیمیایی نتوانند کمبود تولید روسیه و اوکراین را جبران نمایند. در این وضعیت  تعداد افرادی که دچار سوء تغذیه خواهند شد، دهها میلیون نفر تخمین زده شد؛ که بیشتر آن­ها در آسیا-پاسفیک، صحرای جنوب آفریقا، و شرق و غرب آفریقا زندگی می کنند

بخشی دیگر از نگرانی های سازمان فائو، مخاطرات انرژی، ناشی از جنگ اوکراین و روسیه است. فدراسیون روسیه یک بازیگر کلیدی در بازار جهانی انرژی است.  بی تردید تغییرات چشمگیر قیمت انرژی ناشی از جنگ اوکراین، بر کشاورزی نیز تاثیر گذار بوده است. کشاروزی، به ویژه در مناطق توسعه یافته، جزو صنایعی است که به شدت به انرژی احتیاج دارد. بنابراین، نوسانات قیمت انرژی منجر به تغییرات قیمت مواد غذایی خواهد شد.

به طورکلی  در خصوص نقش فائو در مدیریت بحران غذایی ناشی از جنگ اوکراین می  توان گفت که این سازمان بیشتر نقش ارائه دهنده آمار و هشدار در خصوص امنیت غذایی و بحران غذایی ناشی از جنگ روسیه و اوکراین را ایفا کرده است . با این حال فائو در مقاطعی توانسته است اقدامات محدودی را در خصوص بازگشایی بنادر روسیه و اوکراین جهت صادرات غلات انجام دهد که مهم ترین آن به نشست چهارجانبه روسیه، اوکراین، سازمان ملل و ترکیه موسوم به پیمان غلات مربوط می شود. اگرچه که اجرای این پیمان نیز به دلیل تبعیت ترکیه از رویکردهای ناتو در دریای سیاه، همواره با موانع و مشکلاتی مواجه بوده  است .