IRIB World Service

در قسمت سوم از مجموعه برنامه ی بحران جهانی غذا در سایه جنگ اوکراین، تشدید بحران انرژی و توسعه کشت فراسرزمینی بررسی می شود.

در قسمت قبلی گفتیم که براساس تعاریف کلی کارشناسان، امنیت غذایی به عنوان یکی از زیر مجموعه های امنیت انسانی در میان دولت های جهان دارای اهمیت ویژه ای است. یکی از تبعات جنگ روسیه-اوکراین از فوریه 2022، به خطر افتادن امنیت غذایی در سراسر جهان بود. همچنین به صورت کوتاه به نقش این دو کشور در صادرات غلات از جمله ذرت و گندم به کشورهای جهان پرداختیم.

در جنگ اوکراین و روسیه، کشورهای غربی و آمریکا، بیشترین تحریم ها را بر روسیه اعمال کردند. بخشی از تحریم های آمریکا و غرب علیه روسیه بعد از جنگ اوکراین، بر زیرساخت های انتقال انرژی، متمرکز شده است. از جمله آنها می توان به خطوط لوله نورد استریم یک و دو اشاره کرد. نورد استریم مجموعه‌ای از خطوط لوله انتقال گاز طبیعی دریایی در اروپا است که با گذر از بستر دریای بالتیک، گاز را از روسیه به آلمان می‌رساند و شامل دو خط لوله است که یکی در سال 2011 و دیگری در سال 2021 علیرغم فشارها و تحریم های آمریکا، احداث شدند اما در پی جنگ اوکراین، انتقال انرژی از آنها، متوقف شد.

این خطوط انتقال گاز، بر اثر انفجارهایی در سپتامبر 2022، آسیب دیدند و تنها یکی از لوله‌های نورد استریم سالم مانده است. افزایش تنش‌ها میان مسکو و غرب بر سر جنگ اوکراین باعث شد فعالیت خط لوله نورد استریم ۱ به بن‌بست برسد و نورد استریم ۲ که از سوی واشنگتن و کی‌یف برای افزایش وابستگی آلمان به روسیه مورد انتقاد قرار گرفته بود، هرگز راه‌اندازی نشد.

تشدید بحران انرژی ناشی از جنگ اوکراین، بنوبه خود بر امنیت غذایی جهان تاثیر منفی مضاعفی گذاشته است

براهما چلانی (Brahma Chellaney) استاد مطالعات استراتژیک اهل هندوستان، معتقد است:  تحریم‌های تحت رهبری ایالات متحده علیه روسیه، نه تنها به دوران نفت و گاز ارزان پایان داده، بلکه به افزایش تورم، اختلالات پرشمار در زنجیره تامین کالا و البته رکود اقتصادی در غرب نیز منتهی شده است. این امر در کشورهای فقیرتر، با افزایش قیمت سوخت و مواد غذایی، روی معیشت و ثبات سیاسی نیز تاثیر داشته است.

یکی از تبعات جنگ اوکراین و روسیه را باید در وضعیت تورمی کشورها جستجو کرد. حمله روسیه به اوکراین در اواخر فوریه 2022 قیمت جهانی مواد غذایی را که از قبل نیز با تورم مواجه بود، افزایش داد. با آغاز جنگ اوکراین و توقف صادرات غلات اوکراین، شاخص قیمت مواد غذایی فائو که قیمت‌های بین‌المللی کالاهای غذایی در سطح جهان را رصد می‌کند، به بالاترین حد خود از زمان شروع رکوردها از سال ۱۹۹۰ رسید.

افزایش جمعیت، خشکسالی، تغییرات اقلیمی، محدودیت زمین های قابل کشت و تبعات ناشی از جنگ‌ها، از جمله در جدیدترین جنگ یعنی جنگ اوکراین و روسیه، دولت‌های مختلف را در منطقه آسیا-اقیانوسیه بر آن داشته تا «کشت فراسرزمینی» یا «کشاورزی در کشورهای دیگر» را به عنوان راهکاری برای امنیت‌ غذایی در نظر بگیرند. از آنجا که اوکراین و روسیه در مجموع بیش از یک چهارم تجارت جهانی گندم، یک پنجم فروش ذرت و ٨٠ درصد از صادرات جهانی آفتابگردان را بر عهدە دارند، می توان گفت تا مادامی که جنگ و تنش بین این دو کشور مهم در حوزه امنیت غذایی جهان ادامه داشته باشد، تورم جهانی محصولات غذایی ادامه خواهد داشت . 

یکی از راهکارهای برون رفت کشورها برای عبور از بحران ناشی از کمبود مواد غذایی، کشت فراسرزمینی است. اکنون سوال اینجاست کشت فرا سرزمینی چیست؟ و چه ویژگی هایی دارد؟ آیا کشت فراسرزمینی می‌تواند راهکاری مناسب برای مقابله با این بحران باشد که هر روز بر وسعت آن افزوده می‌شود؟ کشت فراسرزمینی به معنای کاشت و برداشت انواع محصولات کشاورزی با هدف ارتقاء امنیت غذایی و تامین نیازهای صنایع مرتبط در خارج از محدوده مرزی ثبت شده یک کشور توصیف می‌شود که می‌تواند از چند متر شروع و تا چندین هزار کیلومتر هم ادامه یابد. از نظر کارشناسان، انجام کشت فراسرزمینی مزایای فراوانی دارد. افزایش اشتغال، توسعه فناوری، رشد تجارت، ایجاد بازارهای جدید و کمک به تقویت اقتصادی محلی از نمونه های بارز مزایای کشت فرا سرزمینی به شمار می آیند.

در ۶۲ کشور جهان، کشاورزی فراسرزمینی انجام می‌شود. قاره آفریقا میزبان ۴۹ درصد از کشت فراسرزمینی جهان بوده و بازیگران عمده این کشت نیز اقتصادهای در حال ظهور در شرق آسیا و جنوب آمریکا، کشورهای حوزه خلیج فارس و کشورهای شمال آمریکا و اروپا هستند. کشورهایی مانند هند، چین، آمریکا و مالزی در صدر کشورهای فعال در کشت فراسرزمینی قرار دارند. همچنین کشورهای واقع  در آفریقا، جنوب آسیا و آسیای مرکزی، آمریکای لاتین و استرالیا که از زمین و آب زراعی فراوانی برخوردار هستند. تمایل دارند در کشورشان کشت فراسرزمینی صورت گیرد.

نگاهی به روند کشت فراسرزمینی در جهان نشان می‌دهد، از سال ۲۰۱۷ با تشدید روندهای افزایش قیمت جهانی غلات طی یک‌ دهه، تقاضا برای اجاره اراضی در حوزه اوراسیا و دیگر مناطق افزایش یافته است. جنگ اوکراین این روند را تشدید کرده است.

کشاورزی فراسرزمینی همچنین امکان خلق ثروت را برای فعالان این حوزه فراهم می‌کند. علی رضوانی زاده، رئیس هیئت مدیره انجمن کشت فرا سرزمینی در ایران، کشت فراسرزمینی برای کشورها را مهم  ارزیایی کرده و می گوید: «چینی‌ها در آفریقا تنباکو کشت می‌کنند. مصرف تنباکو در چین با جرایم سنگینی همراه است. اما کشاورزان فراسرزمینی چینی تنباکو را کشت و آن را به سایر کشورها می‌فروشند و با پول آن، طلا وارد کشور می‌کنند. طبق یک قانون نانوشته دولت چین تجار و بازرگانان این کشور را موظف کرده است که درآمدهای حاصل از صادرات محصولات را به شکل طلا به کشور بیاورند تا پشتوانه ارزی مناسبی برای خود ایجاد کنند».

تاثیر جنگ روسیه-اوکراین بر امنیت غذایی جهانی در بیانیه های سازمان های بین المللی و منطقه ای مورد تاکید قرار گرفته است. در این راستا کشورهای عضو بریکس، در بیانیه ای که در 23 ژوئن 2022 منتشر کردند، بر لزوم تقویت همکاری جهت تامین امنیت غذایی تاکید کردند.

مقامات روسیه، نیز بارها تاکید کرده اند که خدشه ای بر امنیت غذایی کشورهای دوست وارد نخواهد شد. منظور روسیه از کشورهای دوست بیشتر کشورهای غیرغربی و کشورهایی هستند که عضو بریکس، سازمان همکاری شانگهای و اتحادیه اقتصادی اوراسیا می  باشند.