IRIB World Service

در قسمت دوم از مجموعه برنامه ی بحران جهانی غذا در سایه جنگ اوکراین به بررسی تبعات جنگ اوکراین بر امنیت غذایی جهان می پردازیم.

برای بررسی اثرات مستقیم جنگ روسیه و اوکراین بر افزایش قیمت مواد غذایی، توجه به دو متغیر اصلی تاثیرگذار بر شکل گیری بحران جهانی غذا و افزایش قیمت­ها ضروری است. متغیر اول تاثیر جنگ روسیه علیه اوکراین و دست یافتن روسیه به بنادر آن کشور برای انتقال غلات به دیگر کشورهاست اما مورد دوم درباره تاثیر تحریم­های کشورهای غربی علیه صادرات انرژی روسیه می­ باشد که این عامل نیز بر افزایش قیمت غلات تاثیرگذار بوده است.

همانطور که اشاره شد روسیه و اوکراین با صادرات حدود یک‌سوم گندم و جو دنیا و بیش‌از ۷۰ درصد از روغن آفتاب‌گردان دنیا، از عرضه‌کنندگان بزرگ ذرت هستند. به همین دلیل، افزایش قیمت مواد غذایی در دنیا پس ‌از جنگ اوکراین شدت گرفت. در همان ماههای ابتدای جنگ،  حدود ۲۰ میلیون تن از غلات اوکراین راهی برای رسیدن به غرب آسیا (خاورمیانه)، آفریقای شمالی و بخش‌هایی از آسیا نداشتند. در این بین وابستگی ۴۰۰ میلیون نفر در سراسر دنیا به عرضه غلات اوکراین بر کسی پوشیده نیست. ناامن شدن دریای سیاه مانع خارج شدن این محموله‌های غذایی از اوکراین و روسیه می‌شوند. 

قبل از شکل­ گیری جنگ روسیه-اوکراین، کشور اوکراین ماهانه به طور متوسط 6 میلیون تن محصولات کشاورزی خود را به کشورهای غرب آسیا (خاورمیانه) و شمال آفریقا صادر می­کرد. در ماه ژوئن 2022 این کشور تنها ­توانست 15 تا 20 درصد از محصولات خود را از طریق مسیرهای ریلی، رود دانوب و کامیون­ها صادر کند. در این راستا بسیاری از بنادر اوکراین نیز در آغاز جنگ روسیه و اوکراین در سال 2022 بسته یا محدود شدند و امکان صادرات محصولات به صورت پیشین وجود نداشت. به طوری که  برنامه جهانی غذا وابسته به سازمان ملل، بازگشایی بنادر و لنگرگاه های جنوب اوکراین را خواستار شد تا امکان صادر شدن مازاد غلات این کشور که برای غذا دادن به میلیون ها انسان در سراسر جهان لازم بود، فراهم شود.

دومین پیامد مستقیم جنگ روسیه علیه اوکراین ، ایجاد بی اعتمادی شدید به چشم انداز صادرات روسیه در آینده است که این اتفاق به دلیل تحریم های اقتصادی اعمال شده بر روسیه است. هرچند بنادر دریای سیاه روسیه فعال هستند، اما تحریم های مالی اعمال شده بر روسیه منجر به کاهش ارزش پولی این کشور شده و در صورت تداوم، مانع از بهره وری و توسعه بخش های کشاورزی شود و در نهایت هزینه های تولید کشاورزی را افزایش دهد. علاوه بر این، در آوریل 2022، روسیه متعهد شد در واکنش به تحریم های غرب، صادرات محصولات کشاورزی و مواد غذایی خود را فقط به کشورهای «دوست» محدود کند. در واقع ادامه جنگ و تحریم ها، احتمالاً قیمت ها را افزایش داده و امنیت غذایی صدها میلیون نفر را تضعیف می کند.

از منظری دیگر، واضح است که نقش پررنگ اوکراین و روسیه در بازار جهانی گندم، روغن آفتابگردان و فلزات، در افزایش نرخ تورم تاثیرگذار بوده است. کاهش قدرت خرید شهروندان اتحادیه اروپا موجب افت تقاضای عمومی و کاهش فروش کالاها و خدمات شد، چنان که کمیسیون اتحادیه اروپا پیش‌بینی خود از رشد اقتصادی کشورهای عضو اتحادیه اروپا را کاهش داد. پیش‌بینی اقتصادی کمیسیون اروپا در دهم فوریه ۲۰۲۲ و درست دو هفته پیش از حمله روسیه به اوکراین منتشر شد، نشان از روند رو به بهبود و رشد اقتصاد اتحادیه اروپا و پایان رکود ناشی از همه‌گیری ویروس کرونا داشت. بر پایه آن پیشی‌بینی، رشد اقتصادی اتحادیه اروپا و منطقه یورو در سال ۲۰۲۲ به ۴ درصد می‌رسد، اما پیش‌بینی بهاری کمیسیون اروپا، نرخ رشد اقتصادی اتحادیه اروپا و منطقه یورو را در سال ۲۰۲۲ به دو هفت دهم درصد کاهش داد.

علاوه بر آن، جنگ اوکراین و روسیه، پیامدهای غیر مستقیمی نیز بر امنیت غذایی داشت که از مهمترین آنها می توان به بالارفتن قیمت نهاده‌های ضروری، مانند کودها اشاره کرد که منجر افزایش قیمت محصولات کشاورزی برای  بسیاری از کشاورزان در سرتاسر جهان، مانند ایالات متحده آمریکا، شد. به همین دلیل آنها مجبور شدند محصولاتی مانند گندم و ذرت را که به کود پرهزینه نیاز دارند، با محصولاتی که نیازمند کود کمتری هستند، مانند سویا جایگزین ‌کنند. اما از آنجایی که سویا عمدتاً در خوراک دام استفاده می شود، این اتفاق، کمبود عرضه گندم و جو و ذرت  را تشدید کرده و قیمت نان، غلات و سایر اقلام غذایی حیاتی را افزایش داد.

جنگ روسیه و اوکراین سبب شده تا کشت غلات در بسیاری از کشتزارهای اوکراین به تعویق بیفتد. همچنین بسیاری از گندم­زارهای اوکراین به میدان جنگ تبدیل شده اند به طوری که سازمان­های بین المللی گزارش دادند حتی برداشت و صادرات گندم هایی که قبل از شروع جنگ در اوکراین کاشته شده بود نیز با مشکل روبرو شد. البته مهاجرت از اوکراین نیز به سوی کشورهای دیگر بر این معضل دامن می زند. علاوه بر این با افزایش خطر بحران کمبود غذایی، موجی از مهاجرت به کشورهای اروپایی از آفریقا و غرب آسیا (خاورمیانه) ایجاد شده است.

مارگارت شیناس (Margaritis Schinas) نایب رئیس کمیسیون اتحادیه اروپا، خطر مهاجرت ناشی از کمبود مواد غذایی به اتحادیه اروپا را بسیار جدی ­تر و خطرناک­تر از مهاجرت میلیون­ها اوکراینی که در نتیجه تهاجم روسیه به اوکراین به اروپا مهاجرت کرده­اند می داند.

سازمان ملل متحد در 13 آوریل 2022 در گزارشی اعلام کرد با یک بحران کامل روب­رو هستیم که اقتصاد بسیاری از کشورها را تهدید می‌کند. بر اساس این گزارش، یک میلیارد و ۷۰۰ میلیون نفر در جهان که یک سوم آن‌ها زیر خط فقر به سر می‌برند، به شدت در معرض کمبود و قطع مواد غذایی، انرژی و منابع مالی هستند که منجر به افزایش فقر و گرسنگی بیشتر می‌شود.

احسان شاه حسینی پژوهشگر ایرانی در  مطالعات آسیای میانه، معتقد است: اکثر کشورهای وابسته به واردات مواد غذایی در حال حاضر به شدت بدهکار هستند. علاوه بر این، بسیاری از کشورهای واردکننده نسبت به سایرین آسیب پذیرتر هستند و به منابع غذایی اوکراین و روسیه وابسته می باشند. 

علاوه بر خطر کمبود مواد غذایی به علت جنگ اوکراین، کشاورزان سراسر جهان همچنان با رخدادهای بد جوی ناشی از تغییرات اقلیمی که حاصل سیاست های توسعه طلبانه کشورهای غربی و عدم توجه آنها به مسائل محیط زیستی است، نیز مواجه هستند. بدترین خشکسالی چند دهه اخیر موجب شده است میلیون ها راس دام در شاخ آفریقا تلف شوند و گرمایش جهانی موجب ناامنی غذایی در نقاطی چون افغانستان، کشورهای آفریقایی و سایر نقاط دنیا شده است. این شرایط در کنار سیاست های غرب در جنگ اوکراین، جهان را با بحران جدی غذا روبرو کرده است. اگرچه کشورهای غربی تلاش می کنند افزایش قیمت مواد غذایی و کمبود ناشی از آن را حاصل جنگ روسیه و اوکراین اعلام کنند، اما در واقع سیاست های مداخله جویانه غرب و دمیدن بر آتش این جنگ همچنین اعمال سیاست های تحریمی به ویژه در موضوع انرژی علیه روسیه، خود عاملی  بر کمبود مواد غذایی و افزایش گرسنگی در جهان است.