IRIB World Service

در قسمت اول از مجموعه برنامه گسترش ناتو به سوی شرق؛ پیشینه شکل گیری پیمان آتلانتیک شمالی بررسی می شود.

سازمان پیمان آتلانتیک شمالی(ناتو) یا پیمان موسوم به پیمان واشنگتن در4 آوریل سال 1949، در واشنگتن دی سی بنیان گذاری شد. این اتحاد نظامی به دنبال مقابله با شوروی مستقر بویژه درمرکزو شرق اروپا بود. بلژیک، کانادا، دانمارک، فرانسه، ایسلند، ایتالیا، لوکزامبورگ، هلند، نروژ، پرتغال، انگلستان، و ایالات متحده اعضاء اصلی آن بودند. یونان و ترکیه در سال ۱۹۵۲ و اسپانیا در سال ۱۹۸۲ به این پیمان پیوستند. آلمان غربی در سال ۱۹۵۵ و آلمان شرقی نیز پس از اتحاد مجدد آلمان در سال ۱۹۹۰ به این اتحاد پیوستند. از سال ۱۹۹۷، ناتو علیرغم تعهدات اش به روسیه ، به سمت شرق گسترش یافته و موجب موجی از تنش و خشونت در منطقه اوراسیا گرده است . از سال 1997 به بعد ، کشورهایی همچون مجارستان، جمهوری چک، لهستان، بلغارستان، استونی، لتونی، لیتوانی، رومانی، اسلوونی، آلبانی و کرواسی به آن پیوسته اند. مونته نگرو در سال ۲۰۱۷ و مقدونیه شمالی در سال ۲۰۲۰ به این سازمان نظامی پیوستند. 

پس از شروع جنگ اوکراین از فوریه 2022، با تحریک امریکا، تحرکات برخی از همسایگان روسیه برای عضویت در ناتو تشدید یافت. فنلاند در تاریخ ۴ آوریل ۲۰۲۳ رسماً به عضویت ناتو درآمد که سریع‌ترین روند الحاق در تاریخ این پیمان بوده‌است. در حال حاضر سوئد و اوکراین نیز در فرایند عضویت در ناتو قرار گرفته اند که چشم انداز تنش در منطقه اوراسیا را هرچه بیشتر تشدید می کند . 

در دوران پس از جنگ جهانی دوم، دو ایدئولوژی کاپیتالیسم و کمونیسم بر صحنه روابط بین الملل مسلط شده بود. به گونه ای که این دو ایدئولوژی، در قالب دو ابرقدرت ایالات متحده و اتحاد شوروی، یعنی به عنوان تنها کشورهایی که پس از فروکش کردن آتش جنگ جهانی دوم، توان ادامه حیات داشتند، به رقابت با هم پرداختند.

صحنه اصلی این رقابت نیز، قاره اروپا بود و با تقسیم آلمان به دو کشور آلمان شرقی و غربی، عملا تقسیم اروپا به دو اردوگاه شرق و غرب، مهیا شده بود. اروپای ویران شده، توان رویارویی و ایجاد سد نفوذ در مقابل سیاست های توسعه طلبانه شوروی و امریکا را نداشت. در چنین شرایطی ، ایالات متحده آمریکا و متحدانش، سازمان ناتو را به وجود آوردند تا در مقابل اتحاد شوروی و گسترش کمونیسم به اروپای غربی مانعی ایجاد نمایند.

براساس ماده 5 پیمان ناتو، کشورهای امضاء کننده توافق کرده اند که حمله نظامی علیه یک یا چند کشورعضو را به عنوان حمله به تمامی کشورهای عضو تلقی کنند و به مقابله آن برخیزند. یا اقداماتی که لازم بدانند، از جمله استفاده از نیروی مسلح، برای بازگرداندن و حفظ امنیت منطقه اقیانوس اطلس شمالی، به صورت جداگانه و در هماهنگی با سایر طرف‌ها، فوراً انجام دهند. ناتو، برای اولین بار در سال ۲۰۰۱، پس از حملات مشکوک ۱۱ سپتامبر ، ماده پنج را به کار بست.

در واکنش به تاسیس ناتو ، اتحادجماهیر شوروی نیز در سال ۱۹۵۵ پیمان نظامی ورشو را بین هشت کشور شوروی، آلبانی، آلمان شرقی ، بلغارستان، چکسلواکی،رومانی،لهستان و مجارستان منعقد کرد. ورشو، پیمانی در پاسخ به ناتو بود که به موجب آن، ستاد فرماندهی یگانه‌ای برای تمام نیرو‌های مسلح کشور‌های عضو به وجود آمد.

دولت‌های امضاکنندهٔ این پیمان متعهد شدند که در روابط خود از تهدید و به‌کار بردن زور خودداری کنند و هرگاه به هریک از دولت‌های عضو حمله شد، با تمام نیرو به یاری آن بشتابند. اما با دخالت شوروی در انقلاب‌های مجارستان در سال ۱۹۵۶ و چکسلواکی در سال ۱۹۶۸ قانون عدم دخالت نقض شد و قدرت بازدارنده این پیمان تا حد زیادی آسیب دید. با وجود این، شوروی در هر دو مورد ادعا کرد، که از او دعوت شده، لذا این قانون نقض نشده است.  پیمان ورشو تا سال ۱۹۸۹ پابرجا ماند. با وجود اینکه ناتو علیه خطر اتحاد جماهیر شوروی به‌وجود آمده بود، پس از فروپاشی شوروی هم به کار خود ادامه داد و امروزه مدعی نقش جهانی برای خود در حوزه امنیت است.

ناتو در سال‌های پس از فروپاشی شوروی، دخالت های خود را در اقصی نقاط جهان گسترش داد.  پس از حمله رژیم حزب بعث عراق به کویت در سال ۱۹۹۰، نیرو‌های ناتو به همراه ائتلافی از کشور‌های دیگر عملیات طوفان صحرا را در کویت اجرا کردند. ابتداء شورای امنیت به صدام حسین اولتیماتوم داد تا کویت را ترک کند. اما وی در پاسخ اعلام کرد که فقط در صورتی که رژیم اسرائیل کرانه باختری را تخلیه کند، به اشغال کویت پایان خواهد داد. جورج بوش پدر، نیرو‌های ناتو و ائتلاف را تجهیزکرد و در شرایطی که شش ماه از اشغال کویت می‌گذشت دستور اجرای عملیات طوفان را داد.

ناتو، پس از جنگ اول خلیج فارس، عراق را متهم به توسعهٔ سلاح‌های کشتار جمعی و دیگر سلاح‌های ممنوعه کرد. ادعایی که در واقع بهانه تراشی جهت حمله به عراق بود و هیچگاه نیز ثابت نشد. حملات نظامی آمریکا و انگلیس گاه‌ و بیگاه در عراق انجام می‌شدند، که بزرگ‌ترین آنها عملیات روباه صحرا نام داشت که در سال ۱۹۹۸ انجام شد.درنهایت نیرو‌های نظامی ایالات متحده و برخی از اعضای دیگر ناتو در سال 2003  یک حمله نظامی تمام‌ عیار به عراق را ترتیب دادند که نتایج فاجعه باری به دنبال داشت. قبل از آن نیز فاجعه اشغال افغانستان توسط امریکا و متحدانش در ناتو صورت گرفته بود. 

در پی حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، جورج دبلیو بوش رئیس‌جمهور وقت آمریکا به گروه طالبان هشدار داد که گروه تروریستی القاعده را به آمریکا تحویل دهد. به دنبال خودداری طالبان از پذیرش درخواست ایالات متحده آمریکا فرمان حمله به افغانستان در ۷ اکتبر ۲۰۰۱ میلادی با نام رسمی «عملیات بلندمدت آزادی» صادر شد.هدف اصلی این جنگ، از بین بردن القاعده، طالبان و استقرار دموکراسی در افغانستان بود. اشغال افغانستان بیست سال طول کشید اما نه تنها  دموکراسی در افغانستان مستقر نشد بلکه دهها هزار شهروند غیر نظامی افغان در حملات امریکا و نیروهای موسوم به ایساف ، کشته و زخمی شدند. نهایتا با خروج خفت بار آمریکا در 30 اوت سال 2021 ، طالبان مجدد بر افغانستان سیطره یافت . 

واقعیت این است که بعد از انحلال پیمان ورشو، فروپاشی شوروی  و پایان جنگ سرد، ناتو نه تنها بر خلاف فلسفه وجودی اش، به حیاتش ادامه داد، بلکه مرزهایش را به سوی شرق اروپا گسترش داد. با وجود این که، امریکا و ناتو به "میخائیل گورباچف" واپسین رهبر اتحاد جماهیر شوروی اطمینان داده بودند که ناتو هرگز به سوی شرق گسترش نخواهد یافت اما پس از فروپاشی شوروی، ایالات متحده برای جذب کشور‌های مرکز و شرق اروپا فعال  شد و به تعهداتی که به مسکو داده بود، عمل نکرد.

دکتر حسین دهشیار، استاد دانشگاه علامه طباطبایی ایران، در خصوص فعالیت های ناتو علیه روسیه معتقد است: از زمان استقلال فدراسیون روسیه، در اکثر موارد حاکمان آن شاهد کم ترین خویشتنداری و بیشترین تلاش برای نادیده انگاشتن منافع اساسی روسیه از سوی ناتو بوده اند. ناتو، در مناطق پیرامونی روسیه مستقر گشته و اتحادیه اروپا نیز در قالب یک قطب اقتصادی، بازی با حاصل جمع جبری صفر را برای روسیه رقم زده است.