IRIB World Service

در قسمت اول از مجموعه برنامه بحران جهانی غذا در سایه جنگ اوکراین، جایگاه روسیه و اوکراین در تامین امنیت غذایی دنیا بررسی می شود.

روسیه و اوکراین جزو مهم ترین تولیدکنندگان غلات و محصولات کشاورزی در دنیا هستند. روسیه و اوکراین در مجموع نیمی از صادرات گندم دنیا را به خود اختصاص داده‌اند. کشور اوکراین صادرکننده ۵۰ درصد از روغن گل آفتابگردان در دنیاست و هر دو محصول گندم و آفتابگردان، در تهیه محصولات غذایی مختلف در دنیا نقش دارند. علاوه بر این، دو کشور روسیه و اوکراین در تولید محصولات کشاورزی نیز از جایگاه بالایی در سطح دنیا برخوردار هستند. طبیعتاً، جنگ این دو کشور، امنیت غذایی سراسر دنیا را تحت تاثیر قرار خواهند داد.  

به طور کلی 13 درصد از خاک روسیه تحت پوشش کشت و محصولات کشاورزی قرار گرفته است. این میزان،  10 درصد از کل اراضی قابل کشت در جهان را تشکیل می دهد. 70 درصد این اراضی در بخش اروپایی روسیه شامل مناطق ولگا ، اورال و قفقاز شمالی می‌ شود. چین، ایالات متحده آمریکا، استرالیا، برزیل، فدراسیون روسیه، قزاقستان و هند، 7 کشور اول جهان از نظر وسعت زمین ‌های کشاورزی به شمار می آیند.

بین سه فاکتور وسعت جغرافیایی، میزان زمین‌ های کشاورزی یا قابل کشت و تبدیل شدن به برترین صادرکننده  گندم در جهان رابطه مستقیمی وجود دارد. به همین دلیل کشورهایی که از نظر وسعت اراضی کشاورزی در مقیاس پایین ‌تری قرار دارند، شاید به سختی بتوانند به اصلی ‌ترین صادرکنندگان گندم در جهان تبدیل شوند.  کشورهای متوسط یا کوچک، برای تأمین نیازهای کشاورزی خود اقدام به کشت­های فراسرزمینی می کنند. بیشتر کشورهای اروپایی یا توسعه یافته با مساحت جغرافیایی کوچک، در این دسته قرار می­گیرند.

علاوه بر این، مناطق کشاورزی روسیه از چرنوزم Chernozem (خاک سیاه حاصلخیز) و هوموس Humus (خاک گیاه یا بقایای تجزیه شده گیاهان) بالایی برخوردار است. به همین دلیل گندم تولید شده در این مناطق که تا اوکراین نیز امتداد پیدا می کند، مورد پسند خریداران قرار می گیرد. این نوع خاک ارزش غذایی گندم در روسیه را افزایش می دهد.

اوکراین را می‌توان به یک نیروگاه تولیدکننده و صادرکننده برخی از محصولات مهم کشاورزی تشبیه کرد؛ این کشور یک محرک برای بازار محصولات کشورهایی است که با آن تجارت می کنند، شناخته شده است. بنابراین اختلالات در بازار اوکراین اثرات موجی در سراسر جهان ایجاد می کند. از همان آغاز جنگ اوکراین، نگرانی روزافزون جهانی این بود که غیبت طولانی مدت محصولات غذایی تولید شده در اوکراین ، بازار جهانی را با بحران قیمت مواد غذایی روبرو کند.

در سال ۲۰۲۱، اوکراین بیش از ۲۷ میلیارد دلار محصولات کشاورزی به جهان صادر کرده بود. بازارهای اصلی صادرات اوکراین شامل ۲۷ کشور هستند که از اتحادیه اروپا با هفت میلیارد و 600 میلیون دلار، چین با 4 میلیارد و 200 میلیون دلار، هند با ۲ میلیارد دلار، مصر با یک میلیارد و 500 میلیون دلار و ترکیه نیز با یک میلیارد و 500 میلیون دلار تشکیل شده اند. این پنج بازار برتر بیش از ۶۰ درصد از مقاصد صادرات کشاورزی اوکراین را تشکیل می‌دهند.

اوکراین شش محصول اولیه صادراتی دارد که عبارتند از ذرت با ارزش صادراتی  5 میلیارد و 800 میلیون دلار، تخمه آفتابگردان  با ارزش صادراتی پنج میلیارد و 700 میلیون دلار، گندم با ارزش صادراتی پنج میلیاردو یکصد میلیون دلار، کلزا  با ارزش صادراتی ۱.۷ یک میلیارد و 700 میلیون دلار، جو با ارزش صادراتی یک میلیارد و 300 میلیون دلار و کنجاله آفتابگردان با ارزش صادراتی یک میلیارد 200 میلیون دلار . این شش محصول بیش از ۷۷ درصد از صادرات کشاورزی اوکراین را به خود اختصاص داده است.

دکتر فرشید باقریان، کارشناس ایرانی در حوزه اوراسیا، با تشریح و توصیف میزان تولید و صادرات غلات دو کشور روسیه و اوکراین، می گوید: صادرات غلات اوکراین در سال 2022،  40 میلیون تن  کاهش یافته است. به همین دلیل، می توان گفت که بحران جهانی غذا شروع شده است.

هرچه قدر کشورهای دنیا در تامین غلات خود به روسیه و اوکراین وابستگی بیشتری داشتند، از جنگ روسیه در اوکراین ، بیشتر متضرر شدند. اوکراین بیشترین میزان صادرات ذرت خود را در سال 2021 به اتحادیه اروپا و به کشور چین داشت. در سال ۲۰۲۱، چین نزدیک به ۸ میلیارد دلار ذرت از جهان وارد کرد. ایالات متحده بزرگترین تامین کننده ذرت چین در سال ۲۰۲۱ با تصاحب ۷۰ درصد از بازار بود، اما اوکراین همچنان تامین کننده قابل توجهی در این زمینه بوده است. چین ۲۹ درصد از محصول ذرت خود را در سال ۲۰۲۱ از اوکراین وارد کرده است.

علاوه بر ذرت، گندم دومین محصول صادراتی اوکراین می­باشد. اوکراین هشتمین تولیدکننده بزرگ گندم جهان محسوب می شود. این محصول عمدتاً در بخش های جنوبی، جنوب شرقی اوکراین  کشت می شود. مقاصد صادراتی گندم اوکراین با مقاصد صادراتی ذرت اوکراین کاملاً متفاوت است. در سال 2020،  صادرات گندم اوکراین به  مصر یک میلیارد و 220 میلیون دلار، اندونزی 544 میلیون دلار، پاکستان 496 میلیون دلار، بنگلادش 295 میلیون دلار، و لبنان 239 میلیون دلار بوده است. این پنج بازار بزرگ حدود  33 درصد از صادرات گندم اوکراین را تشکیل می دهند

باتوجه به جنگ روسیه-اوکراین، جریان صادرات گندم و دیگر غلات با اختلال روبرو شده است. اگرچه واردکنندگان این کالاها به دنبال کالاهای جایگزین نیز بوده اند، ولی قیمت گندم و دیگر غلات افزایش یافته است. در سال 2019، مصر، ترکیه و بنگلادش بیش از نصف گندم صادراتی روسیه را خریداری کردند. مصر بزرگترین وارد کننده گندم در جهان می­باشد. این کشور چیزی بیش از 4 میلیارد دلار در سال برای تهیه گندم 109میلیون نفر از جمعیت کشور خود را اختصاص می­دهد. روسیه و اوکراین باهم بیش از 70% تقاضای گندم این کشور را تهیه می­کنند.

ترکیه نیز مقدار بسیار زیادی از گندم خود را از این دو کشور وارد می­نماید. 74% گندم ترکیه که ارزشی بالغ بر 1.6 میلیارد دلار دارد، از این دو کشور وارد می­شود. ترکیه در سال 2021، بزرگترین وارد کننده گندم از روسیه بوده است. این کشور چیزی حدود چهار و نیم میلیون تن گندم از روسیه وارد کرده است. مصر در همین سال نزدیک به 3.2 میلیون تن گندم از روسیه خریداری کرده است.

دریای سیاه از نظر ژئواکونومیکی یک منطقه مهم برای روسیه و اوکراین محسوب می­ شود. هر دو کشور برای صادرات محصولات کشاورزی و صنعتی خود به بنادر این دریا، احتیاج زیادی دارند. برای اوکراین، اودسا، خرسون و میکولایف Mykolaiv جزو بنادر بسیار مهم در تجارت بین المللی این کشور می­باشند. باتوجه به این­که 95% از گندم اوکراین از دریای سیاه صادر می­شود، جنگ روسیه-اوکراین که از فوریه 2022 آغاز شد صادرات اوکراین را مختل نموده است. 

عباس مثنوی کارشناس روابط بین الملل، در مورد تاثیر جنگ اوکراین بر ایجاد بحران غذا در جهان، معتقد است:  مناطق درگیر جنگ در اوکراین بسیار نزدیک مناطق استراتژیک کشاورزی هستند. بنادر مهم این کشور توان سابق را برای انتقال محصولات ندارد، همچنین جنگ در اوکراین منجر به ایجاد مشکلاتی برای حمل و نقل محصولات کشاورزی شده است  که همگی نشان دهنده چشم انداز وضعیت بحرانی برای امنیت غذایی جهان است.