IRIB World Service

افرادی که به عضویت داعش در می آیند و یا گروه هایی که به آن ملحق می شوند انگیزه ها و دلایل بسیار متفاوتی برای خود دارند

افرادی که به عضویت داعش در می‌آیند و یا گروه‎هایی که به آن ملحق می‎شوند، انگیزه ها و دلایل بسیار متفاوتی برای خود دارند. تکثر اعضاء و تنوع انگیزه های آنها باعث شده است که به راحتی نمی توان یک دلیل خاص را برای عضویت و یا هم‌پیمانی آنها یافت.البته این بدان معنا نیست که مخرج مشترکی میان آنها وجود نداشته باشد. ویژگی تکفیری بودن و اعتقاد به استفاده از خشونت، عضویت یا اتحاد و بیعت آنها با گروه تروریستی داعش، نشانگر وجه اشتراک آنها است.

به طور کلی دلایل و انگیزه های حمایت از داعش و بیعت با آن را می توان در دو بخش انفرادی و سازمانی تحلیل کرد. با مشخص شدن این انگیزه ها، وجوه اشتراک و افتراق آنها نیز مشخص می شود.

به استثناء تعداد اندکی، اکثریت قریب به اتفاق اعضاء شبکه جهانی داعش از افرادی هستند که مسلمان و سنی مذهب هستند. در اینجا باید یادآوری کرد که تکفیری ها تنها بخش بسیار محدودی هستند که فریب تبلیغات دروغین داعش را خورده و به هیچ وجه نباید تکفیری‌گری را به‌طور عام به بقیه اهل تسنن تعمیم داد.

کسانی که به گروه‌های تکفیری می پیوندند به علت جهل دانش و آگاهی های دینی، جذب شعارهای افراطی تکفیری ها می شوند. عامل اصلی پیوستن افراد به تروریست های تکفیری، در حقیقت نه دانش دینی ، بلکه تعصب کورکورانه و جهل دینی است. این موضوع در سایر ادیان نیز صدق می کند.

تعصب دینی ناشی از جهل است و جهل به معنی بی سوادی نیست ، زیرا اکثر رهبران تکفیری ، از طبقه متوسط به بالا هستند و ابوبکر البغدادی دارای بالاترین مدرک اکادمیک در حوزه علوم اسلامی و دانش آموخته دکتری است. جهل در اینجا در برابر حِلم قرار دارد. آنچه باعث تمایز حیات جاهلی ازحیات اسلامی می شود، جهل است که مقابل آن حلم قرار دارد. حِلم یعنی صبر و متانت و عدم حرکت بی منطق و احساسی در برابر محرک بیرونی است.

در عصر جاهلی پیش از اسلام هم سواد بود و هم آثار مدنی مانند تجارت اما در برابر سواد، فهم و تعامل مدنی نبود، ممکن بود در برابر هر تحریک حتی خواندن یک شعر، خون صدها نفر بریزد.

افرادی که به تکفیری ها می پیوندند، به دو دسته تقسیم می شوند. برخی از آنها اغلب در مدارس و مکاتب مذهبی تکفیری ها تحصیل کرده و با تفکر تکفیری ‍ گری پرورش یافته اند. اعضای گروه های تکفیری در جنوب آسیا و آفریقا جزو این دسته هستند. دسته دیگر افرادی هستند که دارای تحصیلات دانشگاهی در سایر رشته های علمی و فنی هستند اما دانش دینی ندارند و به دلیل عقبه فکر دینی به تکفیری ها می پیوندند. تکفیری های اروپا جزو این دسته محسوب می شوند.

درباره پیوستن افراد به ظاهر دین‎گرا به داعش و گروه‌های تکفیری ، عامل تبلیغات و رسانه نیز بسیار مهم است. به گونه ای که فریب رسانه ای گروه های تکفیری را می توان یکی از عوامل اصلی جذب این افراد دانست. براساس اعترافاتی که برخی از اعضای داعش پس از جدایی از این گروه داشته اند، جذابیت و مدینه فاضله ای که داعش برای آنها ترسیم کرده، نقش مهمی در پیوستن آنها به این گروه داشته است. مهارت گروه های تکفیری درباره رسانه های نوین اجتماعی و تسلط اعضای آن به زبانهای اروپایی در این زمینه تاثیر مهمی داشته است.

یکی از اعضای داعش درباره تصویری که گروه تروریستی داعش در تبلیغات دروغین از خود ارائه کرده است ، این گونه می گوید : «وقتی در داعش عضو شوید، از فساد، سرکوب و قوانین مرد پایه ، خبری نیست. مسلمانان هنگام انجام فرائض دینی خود احساس سرکوب نمی کنند. والدین نگران نیستند که فرزندان خود را به جامعه غیر اخلاقی می سپارند. بیمار و سالمند در انتظار خدمات نمی ماند، از نژاد و طبقه خبری نیست.» علایق و منافع مالی از جمله انگیزه های مهم فعالیت افراد محسوب می شود. اگرچه در حوزه دینی، منافع مالی رابطه تعیین کننده مطلق ندارد اما به هر حال نقش بسیار مهمی در پیوستن افراد به گروه های تروریستی و تکفیری دارد و انگیزه مالی یکی از محرک‌ های مهم عضویت و همپیوندی با تروریست‌ های داعش است. البته این عامل بیشتر درباره افرادی صدق می کند که از نظر اقتصادی در کشورهای متبوع خود، در وضعیت نامناسبی به سر می برند و برای اعضای غربی داعش دلیل اصلی پیوستن نیست . یکی از دلایل اصلی پیوستن افراد به گروه تکفیری داعش در عراق ، سوریه، افغانستان، پاکستان و آفریقا ، امرار معاش است.

عامل هویت نیز در پیوستن به جریان تکفیری داعش بسیار حائز اهمیت است. البته این عامل درباره بخش های خاصی از تکفیری‎گری صدق می کند. مهمترین دلیل پیوستن جوانان غربی به گروه های تکفیری از جمله داعش، انزوای هویتی و طرد شدن آنها از جوامع متبوع خود است.

بین میزان انزوای هویتی و اجتماعی و پیوستن جوانان غربی به گروه های تکفیری رابطه معناداری وجود دارد. بسیاری از جوانان مسلمان اروپایی به دلیل حاکمیت خشونت ساختاری در کشورهای غربی، به انزوا کشیده شده و دچار بحران هویت شده‎اند. برای آنها، پیوستن به گروه‎های تکفیری ، ملجأ و مفرّی برای ابراز هویت و انتقام‌گیری از جوامع خود خواهد بود.

متزلزل بودن زیربناهای اجتماعی، کوتاهی در برابر طبقات فرودست و بی اعتنایی به آنها، تحقیر انسان ها و بی اعتنایی به ساده ترین مطالبه حیاتی آنها، بیکاری و نبود سرپناه و وضعیت معیشتی بسیار نامناسب از جمله دلایل اصلی سرکشی نسل های جدید در کشورهای غربی است. عمدتا این افراد از میان مهاجران هستند و نتوانسته اند با ضوابط اجتماعی و فرهنگی کشورهای میزبان هماهنگ شوند و این مساله ای است که باعث می شود از جوامع عمدتا مسیحی و لائیک غربی سرخورده و به سمت گروه های تروریستی تکفیری کشیده شوند. درواقع معترضان و بی هویت شدگان می خواهند با خشونت و به هر قیمتی ، به بی عدالتی که احساس می کنند همه ابعاد زندگی آنها را فراگرفته است، پایان دهند.

بسیاری از افرادی که به داعش پیوسته اند، صرفا به دلیل اشتیاق دینی و عدالت مذهبی و منافع اقتصادی به داعش و دیگر گروه های تروریستی تکفیری نمی پیوندند ، بلکه بسیاری از آنها ماجراجو هستند که به دلیل شخصی و یا حسی که از خود و جامعه دارند، فقط می خواهند کشته شوند و گروه تروریستی داعش برای آنها زمینه را فراهم می کند.

خشونت آفرینی بی حدو مرز داعش، برای بسیاری از این افراد جذابیت دارد. داعش برای تازه واردهای خود، فورا مقدمات جنگیدن را فراهم می کند. در این رابطه نمی توان عامل جنسی را نیز در نظر نگرفت. موضوع جهاد نکاح برای فریب برخی ازافراد جذابیت های خاصی دارد.

علاوه بر انگیزه های مادی ، انگیزه های سازمانی هم در پیوستن به داعش دخیل است. بخش عمده دلایلی که در سطح فردی بررسی شده است، درباره سطح گروهی و سازمانی نیز صدق می کند ، زیرا گروه ها از افراد تشکیل شده اند.

فلسفه اصلی تشکیل گروه های تکفیری، تشکیل به اصطلاح خلافت اسلامی و اجرای آموزه های دینی البته با تفسیر خاص خود است. گروه هایی که حمایت خود را از تروریست های داعش اعلام کرده و یا با آن بیعت می کنند، به دلیل تفسیر سختگیرانه ای که از دین دارند، مرام سیاسی خلافت خودخوانده ابوبکر البغدادی را الگوی مناسبی برای خود می بینند و به این دلیل آن را می پذیرند.

تحلیل دقیق گروه ها و مجموعه های تکفیری که با داعش بیعت و یا از آن حمایت کرده اند، نشان می دهد که بسیاری از آنها دارای اهداف محدود ملی و تجزیه طلبانه هستند. چنین گروه هایی معمولا دارای سوابق طولانی بوده و سالهاست که با هدف دستیابی به خودمختاری و یا تجزیه بخشی از کشورهای حوزه فعالیت خود، اقدام کرده‎اند. در این زمینه گروه های تروریستی از فیلیپین تا آفریقا دارای اهداف محلی و ملی هستند.

با توجه به اینکه کشورهای متبوع و یا منطقه مورد منازعه آنها مسلمان هستند و نیز با توجه به توان بالای اسلام برای بسیج نیروها، پرچم اسلام را بلند کرده اند. این گروه ها خیلی هم اعتقادی به خلافت نداشته و سطح خواسته های آنان، ملی است نه فراملی.

از دیگر اهداف و انگیزه های گروه های تکفیری در پیوستن به داعش، افزایش ابعاد روانی و سیاسی قدرت خود با عضویت در این مجموعه ترویستی است. این گروه ها به زعم خود قصد دارند با عضویت در داعش، توانمندی خود را افزایش دهند. برخی از دولت ها نیز با چشم پوشی از برخی وجوه حاکمیت خویش، حامی و گسترش دهنده تکفیری گری هستند. گروه‎های تکفیری برای آنکه صدای رساتری داشته باشند و امتیازات بیشتری از دولت های متبوع خود بگیرند، به حمایت از تکفیری‌ها می‌پردازند. البته گروه های مدرن تکفیری مانند داعش نیز، برای افزایش تاثیرگذاری در اقصی نقاط جهان، برای عضویت دیگر گروه های تکفیری در مجموعه خود تلاش می کنند.

میان رویکرد غیردموکراتیک کشورها و گسترش تکفیری‌گری رابطه وثیقی وجود دارد. این موضوع حتی درباره آن بخش از سیاست دولت های غربی که نتیجه آن نابرابری و تبعیض علیه مهاجران مسلمان است، نیز صدق می کند. در صورتی که فضای سیاسی کشورها ، باز باشد، گروه های مخالف به سمت خشونت روی نمی آورند.

 پژوهشگر: دکتر ناصر پورحسن