IRIB World Service

در قسمت هفتم چرخش سیاست خارجی منطقه ای آنکارا و نگاه ایران را بررسی خواهیم کرد.

توازن‌سازی در غرب آسیا یکی از مهم‌ترین مولفه‌های تاثیرگذار بر روابط ایران و ترکیه است. این امر باعث شده است تا یکی از مهم‌ترین جنبه‌های رقابت بین دو کشور را ، تلاش بین دولت‌های منطقه‌ای برای دستیابی به قدرت منطقه‌ای و صعود در هرم قدرت منطقه‌ای تشکیل دهد. در غرب آسیا چند کشور از قبیل ایران، عربستان سعودی، ترکیه و مصر می‌توانند همه یا بخشی از توانایی‌ و قابلیت‌ها را جهت ایفای نقش قدرت برتر منطقه‌ای بودن را دارا هستند. از بین آنها به نظر می‌رسد ایران و ترکیه از شرایط مناسب‌تری نسبت به دیگر کشورها برای استقرار در این جایگاه برتر منطقه برخوردار باشند. هر چند ترکیه از قدرت روزافزون ایران استقبال نمی کند اما تهران را شریکی بالقوه در تجارت می بیند و منافع امنیتی خود در مرزهای شرقی را مدیون این کشور می داند. با توجه به آنچه گفته شد ترکیه در ارتباط با رژیم صهیونیستی، مصر، امارات و عربستان سعودی همواره نیم نگاهی به سیاست ایران در قبال این کشورها نیز دارد. عدم مشارکت ترکیه در نشست اجلاس نقب در سرزمین های اشغالی که مارس 2022 برگزار شد، گواهی بر رویکرد متوازن ترکیه در منطقه است.

همانطور که ذکر کردیم، ایران و ترکیه دو قدرت بزرگ منطقه هستند که هر کدام با داشتن متغیرها و مولفه‌های گوناگون قدرت ملی در ابعاد مادی و غیرمادی درصدد ایفای نقش موثرتر و معرفی خود به عنوان یک قدرت منطقه‌ای بوده‌اند. ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی با مولفه‌های قدرت، علیرغم سیاست ایران هراسی غرب ، توانست محور مقاومت را در منطقه تشکیل دهد.  در مقابل ترکیه نیز با در پیش گرفتن سیاست همراهی با غرب توانست از ظرفیت‌های خود برای تاثیرگذاری بر تحولات منطقه‌ای و معرفی خود به عنوان یک کشور تاثیرگذار بعد از فروپاشی امیراتوری عثمانی، به ایفای نقش در منطقه بپردازد.

بدیهی است که موازنه قدرت را می‌توان یکی از فاکتورهای موثر و مهم در روابط ایران و ترکیه ارزیابی کرد. موازنه قدرت بین این دو کشور در اقصی نقاط غرب آسیا از جمله سوریه و عراق و ورای آن در منطقه قفقاز جنوبی نیز به چشم می‌خورد. در چنین زمینه ژئوپلیتیکی، روابط دوستانه ترکیه و عربستان سعودی و ارتقای روابط دوجانبه به سطح استراتژیک، بزعم آنکارا، وضعیت ایران را تحت تاثیر قرار می‌دهد. اتحاد آنکارا و ریاض در مواردی می‌تواند دامنه‌ای را که ایران تاکنون در دیپلماسی منطقه از آن برخوردار بوده، محدود کند. بدین لحاظ از نظر ریاض و آنکارا هر گونه توافقی بدون در نظر داشتن فعالیت‌های منطقه‌ای ایران، ناکافی و نگران‌ کننده است؛ چرا که افزایش نفوذ، به ایران امکان می‌دهد که سیاست‌هایی نظیر حمایت از محور مقاومت را با قوت بیشتری پیگیری کند که می‌تواند در اندازه موضوع هسته‌ای، منافع این دولت‌ها را تحت تاثیر قرار دهد. این در شرایطی است که شروع فرایند عادی سازی مناسبات تهران و ریاض از سال 2022 نشان داد که نقش تهران به عنوان رهبر محور مقاومت در معادلات منطقه ای، نمی تواند از سوی هیچ کدام از بازیگران نادیده گرفته شود . 

بعد از تحولات جهان عرب از سال 2011 و با شکست تهدیداتی از قبیل گسترش قلمرو گروه تروریستی داعش در عراق که ترکیه از حامیان اصلی آن به شمار می‌رفت و همچنین بحران سوریه که ترکیه از مهم‌ترین مخالفان دولت بشار اسد و حامی معارضان و گروه‌های افراطی بود، موازنه قوا به نفع ایران تغییر یافت. به رغم این، ترکیه با در پیش گرفتن عمل‌گرایی در سیاست خارجی و بازتعریف روابط با کشورهایی نظیر امارات متحده، مصر و عربستان سعودی و آشتی با رژیم صهیونیستی، سعی دارد موازنه از دست رفته را مجددا به سود خود رقم بزند. از سوی دیگر سایر بازیگران موجود در این جریان نیز روندی این چنینی را دنبال می‌کنند. با وجود این چرخش سیاست خارجی آنکارا به سمت عادی سازی روابط با سوریه بویژه از سال 2023 نیز نشان داد که آنکارا ناچار به تجدید نظر اساسی در سیاست های منطقه ای خود است . 

رژیم صهیونیستی به دنبال توافق ابراهیم با امارات متحده و بحرین به توافق و عادی‌سازی روابط دست یافته است؛ مصر و عربستان سعودی نیز پس از یک دوره تنش در روابط در دوره محمد مرسی، اکنون اهداف مشترکی را دنبال می‌کنند. به ویژه این که به نظر می‌رسد در مقطع فعلی یکی از اولویت‌های بازیگران فوق در سطح منطقه‌ای، مهار برنامه هسته‌ای صلح آمیز ایران و حزب‌الله لبنان به عنوان نیروی اصلی منطقه‌ای این کشور هستند. از نظر رژیم صهیونیستی، حضور ترکیه در کنار تل‌آویو نقش مهمی در تلاش‌های صهیونیستی برای مهار محور مقاومت دارد. بنابر این تشکیل محور ترکیه، رژیم صهیونیستی، امارات متحده، عربستان سعودی و مصر بشدت از سوی رژیم تل آویو دنبال می شود . این در شرایطی است که مباحث انتخابات ریاست جمهوری می 2023 ترکیه نشان داد که مردم ترکیه از این رویکرد تنش زایانه استقبال نمی کنند، ضمن اینکه عربستان سعودی و امارات نیز در رویکردهای ضدایرانی خود تغییرات جدی داده اند و فرایند عادی سازی مناسبات تهران و ریاض  از ژوئن 2023 وارد مرحله جدیدی شده است .

نیکلاس سایدل تحلیلگر آمریکایی نزدیک به تل‌آویو معتقد است: «رژیم صهیونیستی برای استحکام صفوف خود در مقابل ایران، به ترکیه نیاز دارد و چند دلیل در این خصوص عبارتند از: نخست این که اگرچه ترکیه و ایران دشمن نیستند، اما عدم تطابق سیاست دو کشور در قفقاز، عراق و سوریه روابط دو جانبه بین تهران و آنکارا را به طرز چشم‌گیری سرد کرده است. دوم، تل‌آویو باید به دلیل مواضع سرد امریکا در قبال اردوغان در دوران مدیریت رئیس جمهور جو بایدن، از اهرم فشار استفاده کند. سوم، برقراری روابط مستحکم دیپلماتیک تل آویو با ترکیه ،اکنون باعث انزوای بیشتر ایران می‌شود.  سرانجام، تل‌آویو می‌تواند با نزدیکی به ترکیه حمایت این کشور از حماس را مهار کند ».

 در جریان جنگ سوریه و به درخواست دمشق ، ایران با اعزام کمک‌های تسلیحاتی و مستشاری نقش اصلی در حمایت از دولت  قانونی و مشروع سوریه داشت؛ حال آن که ترکیه از حامیان اصلی گروه‌های تروریستی چون داعش و جبهه‌النصره بوده است. اما مغلوب شدن تروریسم تکفیری در جنگ سوریه با ورود محور مقاومت روسیه به جنگ، معادلات بحران را تغییر داد. در این شرایط دو نگرانی عمده ترکیه مقابله با کردها و از دست دادن ادلب است. ترکیه با وجود حملات نظامی و حتی اعزام نیروهای متحد از اقلیم کردستان عراق به سوریه، نتوانسته است قدرت کردهای سوریه را از بین ببرد. از سوی دیگر عمدتا دو گروه تروریستی هیات تحریرالشام و ارتش ملی سوریه در ادلب حضور دارند که بیشتر در نوار مرزی با ترکیه مستقرند. طبیعی است که اتحاد بارژیم صهیونیستی نمی تواند کمکی به حل این مشکلات نماید.

  چنانچه نتایج نشست مشترک چهارجانبه وزرای امور خارجه ایران، روسیه، ترکیه و سوریه در مسکو در 20 اردیبهشت 1402 (10 می 2023) نشان داد راهکار حل این مشکلات مذاکرات منطقه ای با محوریت احترام به حاکمیت سوریه، تمامیت ارضی و مبارزه با تمام اشکال و مظاهر تروریسم می باشد . بر همین اساس نیز آیت‌الله العظمی خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران در دیدار 19 ژوئیه 2022 دردیدار با رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه، رژیم صهیونیستی را از عوامل اصلی ایجاد اختلاف بین کشورهای اسلامی برشمردند و با تأکید بر اینکه آمریکا و رژیم غاصب نمی‌توانند جلوی حرکت عمیق فلسطینی‌ها را بگیرند، در خصوص مسئله سوریه خاطرنشان کردند: حفظ تمامیت ارضی سوریه بسیار مهم است و هر گونه حمله نظامی در شمال سوریه قطعاً‌ به ضرر ترکیه، سوریه و همه منطقه، و به نفع تروریستها خواهد بود.

در این میان تشدید فرایند عادی سازی عربستان سعودی و ترکیه با سوریه از سال 2023 نشان داد که طرح رژیم صهیونیستی برای مجاب کردن آنکارا به تدوام سیاست های تنش زایانه در منطقه ای با شکست مواجه شده است.