IRIB World Service

در قسمت پنجم این برنامه نیز پیامدهای چرخش سیاست خارجی آنکارا را ادامه می دهیم.

همانطور که پیش تر اشاره کرده بودیم، یکی از مهم‌ترین موضوعات مطرح در غرب آسیا، برقراری نظم نوین منطقه ای و افزایش همکاری بین ایران، روسیه و چین از جمله در قالب سازمان شانگهای است. گرچه این سه کشور متحد رسمی نیستند، اما در سال‌های اخیر به دنبال برقراری روابط بیشتر بوده‌اند. ایران و روسیه از سال 2015 در سوریه همکاری مشترک نظامی را علیه گروه‌های تکفیری تروریستی انجام دادند. روسیه در حوزه‌‌های هسته‌ای و ماهواره‌ای نیز همکاری تنگاتنگی با ایران دارد. دو کشور در سال 2022 قرارداد همکاری راهبردی در پروژه‌هایی به ارزش حدود 40 میلیارد دلار و نیز همکاری‌های علمی و فنی را در دستور کار قرار دادند. از جمله قرارداد احداث خطوط لوله صادرات انرژی، توسعه شش میدان نفتی و دو میدان گازی در منطقه کیش، پارس شمالی و جنوبی و تکمیل پایانه صادرات LNG ایران که مطلوب غرب نیست.

جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی آمریکا دراین باره اظهارداشت: «همکاری روسیه و ایران چیزی است که کل جهان باید به آن به عنوان یک تهدید عمیق نگاه کند».

از سوی دیگر، ایران و چین نیز در سال 2021 توافقنامه مشارکت راهبردی 25 ساله را امضا کردند که فرصت همکاری‌های بلندمدت را برای دو کشور فراهم کرده است. نمودار شدن قراین برقراری نظم نوین منطقه ای در آسیا با محوریت ایران (محوریت مقاومت)، روسیه و چین ، در کنار نگرانی کشورهای غربی، موجب نگرانی ترکیه نیز شده است. ترکیه بعد از بهار عربی سیاست خارجی چند وجهی را دنبال کرده است. این کشور هم متحد آمریکا و عضو ناتو است و هم یک سیاست خارجی معطوف به همکاری با روسیه را دنبال می‌کند که فضای مانور قابل توجه به آن داده است. با این وجود ترکیه اهرم‌های قدرتی را که با اتحادیه اروپا و ناتو داراست، با روسیه و ایران ندارد. مثال این موضوع تاکید ایران و روسیه بر اهمیت تمامیت ارضی سوریه و مخالفت با تهاجم ترکیه به این کشور است. چرخش به رژیم صهیونیستی، مصر، عربستان سعودی و امارات این فرصت را به ترکیه می‌دهد تا با وجود مخالفت روسیه و ایران به سیاست این کشور در سوریه، رویکرد تهاجمی خود را در این کشور دنبال کند. در این شرایط، آنکارا به افزایش همکاری تل‌آویو رو آورده است. این درشرایطی است که انتخابات می 2023 نیز نشان داد که رویکردهای دولت آنکارا در قبال دولت قانونی سوریه مورد تائید مردم ترکیه نیست. 

چاوش‌اوغلو وزیر امور خارجه ترکیه در سفر به تل‌آویو در 24 مه 2022 اظهار داشت که گسترش نفوذ ایران در عراق و سوریه و کشورهای منطقه، عاملی برای تهدید ترکیه و اسرائیل است. اردوغان نیز بارها تاکید کرده است که رژیم اسرائیل به ترکیه و ترکیه به رژیم اسرائیل نیاز دارند.

David Ottaway ازکارشناسان ارشد اندیشکده وودرو ویلسون، در خصوص روند عادی‌سازی و چرخش ترکیه به رژیم صهیونیستی، مصر، عربستان سعودی و امارات اعتقاد دارد : « این چرخش نشان‌گر تغییر نظم سیاسی در غرب آسیا است. چهار قدرت نوظهور منطقه‌ای عربستان سعودی، ترکیه، ایران و رژیم صهیونیستی همگی در جستجوی یارکشی های تازه منطقه‌ای هستند و همگی در صددند تا به شیوه‌ای کمتر تقابلی با یکدیگر رفتار کنند. این تلاش‌ها در نتیجه خروج ایالات متحده از غرب آسیا برای تمرکز بر روسیه و چین است. ترکیه به دنبال بهره‌گیری از کمک‌های مالی و سرمایه گذاری عربستان سعودی برای نجات اقتصاد خود است.

رژیم صهیونیستی، مصر و امارات متحده بازیگرانی هستند که در جبهه تخاصم با ایران قرار دارند و یا عربستان سعودی و ترکیه کشورهایی هستند که از رقبای منطقه ای ایران قلمداد می شوند. برای مثال بعد از برگزاری رزمایش کمربند امنیت دریایی با حضور ایران، چین و روسیه در شمال اقیانوس هند در مارس 2022، امارات متحده و آمریکا در رزمایشی با عنوان «مدافع آهنین» درژوئن همان سال، به اهدافی همچون عملیات امنیتی دریایی، اقدامات مقابله با مین‌های و دفاع از بنادر پرداختند. آمریکا اعلام کرد که «امارات متحده یک شریک راهبردی دیرینه برای آمریکاست و این رزمایش‌ها فرصتی عالی برای تعمیق روابط دوجانبه و آموزش با شرکای بسیار توانمند است. وقتی با هم کار می‌کنیم قو‌ی‌تر هستیم». از سوی دیگر عربستان سعودی نیز به رغم این که هنوز به صورت آشکار دست به عادی‌سازی با رژیم صهیونیستی نزده است، اما در مقاطع مختلف زمینه‌های همکاری دو طرف مشاهده شده است که از جمله آن مشارکت با رژیم صهیونیستی در رزمایش دریایی بحرین 2022 است. در این رزمایش ارتش رژیم صهیونیستی در کنار نیروهایی از 59 کشور دیگر حضور داشتند.

پیامد دیگر چرخش ترکیه به رژیم صهیونیستی، مصر، عربستان سعودی و امارات افزایش چالش‌ها در مدیترانه شرقی است. در سوی دیگر، اروپا به دلیل جنگ روسیه و اوکراین بیش از هر زمان دیگر به دنبال مسیرهای جایگزین برای انرژی است. یکی از این مسیرهای جایگزین، خط لوله گاز ایست‌مد EastMed در منطقه شرق مدیترانه است که جهت تسریع کاهش وابستگی اروپا به انرژی روسیه از جمله در حوزه انتقال گاز مایع و شبکه‌های برق دارای اهمیت است و مورد توجه آمریکا نیز هست. رویکرد واشنگتن در منطقه مدیترانه شرقی، بهبود روابط ترکیه و رژیم صهیونیستی به عنوان متحدان اصلی این کشور است. از منظر سیاست‌گذاران آمریکایی روابط بهتر بین ترکیه و (رژیم) اسرائیل رفتارهای قطب‌بندی و مبتنی بر بلوک‌بندی منطقه‌ای را در شرق مدیترانه را کاهش می‌دهد و در نتیجه به کاهش احتمال درگیری نظامی بین متحدان ایالات متحده در منطقه کمک می‌کند.

از طرفی، در صورت شکل‌گیری محور ترکیه، رژیم صهیونیستی، مصر، عربستان سعودی و امارات متحده اختلافات تازه ای آشکار خواهد شد که مهمترین آنها تعارض منافع ترکیه با یونان و قبرس است. به ویژه اینکه ترکیه از سال 2021 معتقد است که یونان قراردادهای مربوط به ممنوعیت تسلیح جزایر دریای اژه و مدیترانه را نقض کرده و پیمان‌های لوزان و صلح پاریس را نادیده گرفته و جزایر اژه را به زرادخانه مهمات تبدیل کرده است.

از منظر ترکیه اگر یونان مطابق معاهدات نتواند به تعهداتش عمل کند، نمی‌تواند در مورد سایر حقوق دریایی مطرح شده در این معاهدات از جمله تعیین قلمروی دریایی خود نیز ادعایی داشته باشد. ترک‌ها بر این باورند که ترکیه نقش مهمی در ثبات منطقه ای دریای مدیترانه شرقی نقش دارد و این یونان است که رزمایش‌های نظامی مختلفی با هدف اقدامات تحریک‌آمیز برگزار و جزایر اژه را به صورت غیرقانونی مسلح کرده و در مدیترانه شرقی برخلاف حقوق بین‌الملل به اقدامات تحریک‌آمیز دست می‌زند.

در مقابل، یونان نه تنها برخلاف اصل ۶ مایل حریم دریایی، حریم هوایی خود را ۱۰ مایل اعلام کرده است بلکه نظامی شدن این جزایر را تا زمانی که تهدید علیه آنها وجود دارد، بر اساس حق حاکمیتی خود ضروری خوانده است . آتن می گوید که بر عکس ، آنکارا مقامات یونان را تهدید به جنگ کرده، حاکمیت ملی یونان را زیر سوال برده، خاک سایر کشورها را اشغال کرده و با حفظ ارتش و سایر نیروها در دیگر کشورها، آن‌ها را بی‌ثبات می‌کند. اشاره یونان به سیاست خارجی دولت آنکارا است که با عملیات سوریه آغاز شد و تنها مبتنی بر قدرت نظامی بود و با اعزام نیروی نظامی به لیبی، ایجاد پایگاه‌های نظامی در قطر و سومالی و اقدامات دولت ترکیه برای اکتشاف منابع نفت در شرق مدیترانه و دریای اژه با پشتیبانی نیروی دریایی، ادامه یافت. نقض آشکار عهدنامه‌های موجود از سوی هر دو طرف موجب افزایش تنش در منطقه شده و هر یک با تشکیل بلوک‌های منطقه‌ای و امضای موافقت‌نامه‌های متعدد چندجانبه در ایجاد تنش در منطقه مدیترانه سهم جداگانه‌ای ایفا می‌کنند.

یونان در سال‌های اخیر تلاش می‌کند که اختلافات خود با ترکیه را به ایجاد اختلاف میان ترکیه با اتحادیه اروپا و ناتو تبدیل کند. این رویکرد تهاجمی آتن و آنکارا امنیت ملی هر دو طرف را با چالش‌ روبرو کرده است. در هر صورت تهاجمی‌تر شدن مواضع ترکیه تنها در قبال یونان نبوده بلکه سوریه و عراق نیز تحت تاثیر پیامد سیاست های خارجی ترکیه قرار گرفته اند که در برنامه آینده به آن اشاره خواهد شد.