IRIB World Service

داعش تنها یکی از بخش های تشکیل دهنده تشکلیلات تروریستی است که با دیگر گروه های تکفیری در برخی اصول و روش ها متفاوت است

این مقاله، براساس پروژه تحقیقاتی واحد " پژوهشهای کاربردی " معاونت برون مرزی و توسط اداره کل خبر و تفسیر این معاونت تهیه شده است.

دلیل توجه به داعش در محافل رسانه‎ای، نهادهای سیاسی تصمیم گیرنده و افکار عمومی بین المللی، صرفا اقدامات سبوعانه این گروه تکفیری در قلمرو به اصطلاح خلافت خودخوانده در عراق و سوریه نیست ، بلکه آنچه داعش را به تهدیدی منطقه‎ای و بین المللی تبدیل کرده، گستره فعالیت متحدان آن، فراسوی بخش‎های تحت اشغال داعش در عراق و سوریه است.

قبل از بررسی جریان و گروه‎های تروریستی تکفیری متحد داعش، باید این نکته یادآوری شود که تکفیری ، جریانی است که افراد و گروه های مختلفی درون آن فعالیت می کنند. ادله، میزان، دامنه و چگونگی تکفیر مخالفان در درون این گروه نیز متفاوت و متنوع است. بنابراین به رغم برخی تشابهات نباید همه گروه های تکفیری را یکسان تلقی و همه آنها را جزو داعش محسوب کرد. در واقع داعش تنها یکی از بخش‎های تشکیل دهنده تشکیلات تروریستی است که با دیگر گروه‎های تکفیری در برخی اصول و روش‌ها متفاوت است.

در این زمینه باید ابتدا، میان گروه تروریستی القاعده و شعبات منطقه‎ای آن، با داعش تفاوت قائل شد. حتی میان شعبات مختلف القاعده و نوع رهبری و میزان استقلال و وابستگی آنها با گروه مرکزی القاعده تفاوت زیادی وجود دارد. برخی از شعبات و یا گروه های تروریستی تکفیری وابسته به القاعده روابط خود را با آن قطع کرده و به داعش پیوسته اند.

داعش که از نظر سوابق ایدئولوژیک و گروهی یکی از گروه‎های وابسته به القاعده محسوب می شود که پس از مواجهه با تحولاتی در عرصه میدانی در عراق و سوریه ، از آن جدا شد. پس از پیدایش داعش، تشکیلات مرکزی القاعده به رهبری ایمن الظواهری با صراحت مخالفت خود را با ابوبکر البغدادی به عنوان سرکرده داعش یا به اصطلاح خلیفه اسلامی اعلام کرد. اگرچه القاعده مواضع سرسختانه‎ای علیه داعش اتخاذ کرد اما از سخت گیری علیه گروه های وابسته، خودداری کرده ، زیرا نگران است که سخت گیری موجب دوری این گروه ها از القاعده و پیوستن آنها به داعش شود.

به طور کلی روابط شاخه های القاعده با داعش در سال های 2014 و 2015 میلادی به طور مختلف بوده است. برخی شاخه ها مانند القاعده در شبه جزیره عربستان که مقر اصلی آن در یمن است، به صراحت از گروه اصلی خود ، جدا شده و به داعش پیوسته است. برخی گروه ها مانند طالبان پاکستان و نهضت اسلامی ازبکستان دچار انشعاب شده و تعدادی از رهبران آنها، به داعش پیوسته‎اند. برخی دیگر از شاخ های القاعده مانند جبهه النصره به صراحت به مخالفت با داعش برخاسته و حتی نبردهای خونینی میان آنها و داعش در عراق و سوریه به وقوع پیوسته است. تعدادی از شعبات و گروه‎های وابسته به القاعده نیز، راه سکوت در پیش گرفته و منتظر غلبه یکی از دو گروه تروریستی داعش یا القاعده هستند.

هنگام بررسی شبکه پراکنده متحدان داعش، باید به قلمرو جغرافیایی نیز که داعش برای خود متصور است ، توجه شود . داعش با توجه به شرایطی که در عرصه عمل با آن مواجه است ، بین دو راهبرد تقویت مرکز به اصطلاح خلافت در عراق و سوریه و نیز گسترش شاخه های خود در نوسان بوده است. با این حال برخلاف القاعده، قلمروگشایی و فتح اراضی از مبانی مهم جنگی داعش محسوب می شود.

توجه داعش به قلمرو، با ایجاد به اصطلاح خلافت توسط آن مرتبط است. القاعده و سایر جنبش‌های افراطی دنبال ایحاد قلمرو نبودند. در تفکر القاعده، زمین برای مبارزه اهمیت نداشت اما داعش با ایجاد به اصطلاح خلافت ، یعنی خلیفه‌ای که در یکجا باشد و همه تابع او باشند، به جغرافیا در اندیشه‎های تکفیری، معنای جدیدی بخشید.

داعش در نقشه ای که سال 2015 میلادی به عنوان نقشه آتی به اصطلاح خلافت خود تا چهار سال آینده اعلام کرد، با برهم زدن نظم وستفالیایی دولت- ملت و نادیده گرفتن مرزهای جغرافیایی، مناطقی که امروز و یا در گذشته بخشی از تمدن اسلامی بوده اند، جزو قلمرو خود قرارداده و با بهره گیری از ادبیات کلاسیک اسلامی، ذیل تقسیمات جغرافیایی شبیه صدر اسلام، مناطق مختلف را نامگذاری کرده است.

ولایت‎هایی که داعش در این نقشه نامگذاری کرده است، عبارتند از: عراق، شام، خراسان، قفقاز، اروپا، آناتول، اندلس، کردستان، حجاز، مغرب، سرزمین حبشه، یمن(صنعا) و سرزمین کنعان. برخی از ولایت های مذکور، چند کشور را شامل می شود.

وسیع ترین ولایت ، به اصطلاح خراسان بزرگ است که شامل ایران، پاکستان، افغانستان و بخشی از مناطق مسلمان نشین چین می شود. ولایت اروپا نیز تنها بخش های محدودی از قاره اروپا را شامل می شود . البته ولایت اندلس نیز بخشی دیگری از قاره اروپا را تشکیل می دهد که سابقا جزو امپراتوری اسلامی بوده است.

از جمله روش‎هایی که می توان با توجه به آن، گروه های تکفیری متحد داعش را تحلیل کرد، دسته بندی است که برخی از تحلیلگران تحت عنوان «حلقه خارج نزدیک»و «حلقه خارج دور» از آن نام برده اند. براساس این رویکرد، بخش مرکزی به اصطلاح خلافت اسلامی داعش، حلقه داخلی محسوب می شود. قلمرو این حلقه در وضعیت کنونی، شامل مناطق اشغال شده در کشورهای عراق و سوریه است. حوزه این ناحیه در آینده، منطقه بین نیل تا فرات را شامل می شود.

منظور از حلقه خارج نزدیک، یعنی مناطقی که در خارج از قلمرو داخلی نفوذ داعش قرار دارد اما از نظر جغرافیایی به آن نزدیک است . این اصطلاح که از روابط و تقسیمات روسیه در دوره پسا شوروی با مناطق خارج از فدراسیون روسیه به ویژه مناطق جدا شده از اتحاد جماهیر شوروی، الهام گرفته شده، بخشی از جهان اسلام است که داعش در سال 2014 و 2015 میلادی برای آن ولایات، حاکم یا امیر تعیین کرده است. براین اساس، داعش همچنین در نوامبر سال 2014 میلادی برای الجزایر، لیبی، عربستان سعودی، یمن و شبه جزیره سینای مصر حاکم تعیین کرد.

این گروه تروریستی پیش از این تاریخ از گروه های افراطی این مناطق خواسته بود برای تشکیل خلافت فراگیر در جهان اسلام با داعش بیعت کنند. از نظر داعش، دشمنان ایدئولوژیکی در منطقه خارج نزدیک، ایران و القاعده است.

حلقه خارج دور نیز شامل قلمرو فراسوی جهان اسلام می شود و اروپا، آمریکا و آسیا را در بر می گیرد. اهداف داعش در این منطقه برخلاف خارج نزدیک، بیش از آنکه به اشغال سرزمینی معطوف باشد، برای انجام اقدامات تخریبی و خرابکارانه در نظر گرفته شده است. داعش می کوشد رهبری شبکه جهانی تکفیری گری را از القاعده ربوده و از آن خود کند. در اینجا حملات انفرادی به اهداف مختلف جهان غرب مد نظر است. حمله به نشریه شارلی ابدو در ژانویه 2015 میلادی در پاریس، مجموعه بمب گذاری ها و حملات تروریستی در پاریس و برخی حملات انفرادی در دیگر کشورهای اروپایی و آمریکایی در این حوزه قرار می گیرد.

گوینده :

پس از آنکه گروه تروریستی داعش با تعیین خلیفه، به اصطلاح خلافت خود خوانده اسلامی را اعلام کرد، گروه های تکفیری متعددی از آن حمایت و یا با آن بیعت کرده‎اند. از آنجا که ابوبکر البغدادی که خود را به اصطلاح خلیفه اسلامی خوانده ، مدعی است که بر اساس سنت اسلامی عمل می‎کند، برای بیعت اهمیت ویژه‎ای قائل است. البته اینکه خود وی چگونه انتخاب شده و با کدامیک از روش های بیعت انتخاب شده، هنوز مبهم است و ایمن الظواهری نیز نحوه انتخاب البغدادی را به طور کامل رد کرده است.

در واقع بیعت در سیاست خارجی و بین المللی گروه تروریستی داعش است. همانند عرصه سیاست داخلی داعش، به نظر می رسد بیعت فعلا یک نوع اتحاد سیاسی اعلامی است تا عملیاتی و سلسله مراتبی که پیروی الزام آور از خلیفه را داشته باشد . داعش می کوشد با گرفتن بیعت از گروه های تروریستی تکفیری ، اقتدار خود را افزایش دهد . البته داعش ، گاهی اوقات به طور نمادین برای آنکه اصالت بیعت را نشان دهد ، با اعلام حمایت هر گروه تکفیری ، بلافاصله آن را نمی پذیرد ، بلکه بررسی می کند که آیا آن گروه ظرفیت های لازم را دارد و دارای توان عملیاتی هست یا خیر؟

پس از اعلام به اصطلاح خلافت داعش در عراق و سوریه، بیش از 30 گروه تکفیری با ابوبکر البغدادی ، سرکرده گروه تروریستی داعش بیعت و یا از آن اعلام حمایت کرده اند.

گروههایی در شمال آفریقا از جمله بوکوحرام با داعش بیعت و اعلام حمایت کردند.لیبی، تونس و الجزایر سه کشور مهم شمال آفریقا هستند که گروه های تکفیری متعددی در این کشورها فعالیت دارند.

همچنین تعدادی از گروه‎های متحد داعش در منطقه جنوب آسیا قرار دارند. علاوه بر این با توجه به موقعیت و بستر مناسب منطقه جنوب آسیا، گروه‎های تکفیری بسیاری از کشورهای منطقه به ویژه آسیای مرکزی و قفقاز نیز در جنوب آسیا فعال هستند. برخی از گروه‎های تکفیری با انشعاب از القاعده و طالبان به داعش پیوسته‎اند.

غیر از منطقه شمال آفریقا، سایر مناطق به ویژه غرب آفریقا، مرکز و شاخ آفریقا برای فعالیت گروه‎های افراطی و تکفیری زمینه مساعدی دارند. در این منطقه گروه بوکوحرام وجود دارد که اهمیت آن از تکفیری‎های داعش کمتر نیست.

جریان تکفیری‎گری به کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز نیز سرایت کرده است. البته در کشورهای این منطقه نیز افراطی گری سابقه ای طولانی دارد اما مجاورت با افغانستان موجب شده که تکفیری‎گری در این منطقه نیز تشدید شود و برخی از تروریستها با سفر به قلمرو داعش، تکفیری‎گری را در آسیای مرکزی و قفقاز، ترویج دهند.

علاوه بر مناطق خاورمیانه ، آفریقا ، جنوب آسیا و منطقه قفقاز و آسیای مرکزی ، اروپا هم داعش خیز است. با آغاز بحران در سوریه و عراق، سفر تکفیری‎های اروپا به این مناطق آغاز شد. منابع اروپایی آمارهای متفاوتی در این رابطه ارائه کرده اند. آخرین آمار در این زمینه توسط نخست وزیر فرانسه در اواسط سال 2015 میلادی اعلام شد. وی گفته بود تا پایان سال 2015 میلادی، بیش از 10 هزار اروپایی به داعش می پیوندند. غیر از اروپایی‎ها، از سایر کشورهای غربی نیز افراد تکفیری به داعش پیوسته‎اند که تخمین زده می‎شود 150 استرالیایی در کنار داعش می جنگند.