IRIB World Service

در سومين قسمت از مجموعه برنامه چشم انداز روابط ریاض - واشنگتن؛ روابط آمریکا و عربستان سعودی بعد از انقلاب اسلامی ایران بررسی می گردد.

وقوع انقلاب اسلامی ایران در سال 1979 یکی از مهم‌ ترین فاکتورها در روابط عربستان سعودی و آمریکاست. این واقعه به تقویت روابط ریاض و واشنگتن انجامید. ایران قبل از سال 1979 به عنوان محور تعادل ژئوپلتیک غرب آسیا با کمک مکمل استراتژیک خود عربستان سعودی و با پشتیبانی قدرت دریایی جهانی اش یعنی آمریکا توانست نظم نسبتاً پایداری را در خلیج فارس برقرار سازد. در نتیجه طی سه دهه خلیج فارس از یک امنیت نسبی برخوردار بود. با وقوع انقلاب اسلامی، منطقه خلیج فارس تغییرات استراتژیک جدیدی را تجربه کرد که کاملاً با قبل از آن تفاوت داشت. زمینه‌های تعارض در روابط ایران و عربستان سعودی توسعه پیدا کرد. کشورهای منطقه خلیج فارس از استراتژی غرب ستیزی ایران احساس نگرانی کردند. سعودی‌ها رویکرد ایران را به عنوان یک عامل عدم اطمینان و برهم زننده نظم منطقه‌ای در نظر گرفتند. حمله نظامی عراق به خاک ایران و حمایت سعودی از بغداد در این جنگ، روابط تهران و ریاض را به سمت دشمنی سوق داد.

آمریکا که از وقوع انقلاب اسلامی ایران رضایت نداشت و یکی از متحدان مهم خود در منطقه غرب آسیا را از دست داده بود، در افزایش نگرانی ریاض از ایران نقش مهمی داشت و سعی کرد از این فاکتور برای تقویت روابط با عربستان سعودی بهره گیرد. با این حال، اعمال ایران بیش از همه سبب شد آمریکا به عربستان سعودی نگاه ابزاری داشته باشد، اما کم ترین تهدیدی از جانب ایران علیه عربستان سعودی ایجاد نشد که آمریکا بخواهد از آل سعود حمایت کند، اما واشنگتن با راهبرد ایران‌ هراسی توانست منافع مادی خود را از ریاض تأمین نماید و در عین حال، سیاست‌های خاورمیانه‌ ای (غرب آسیایی) خود را با حمایت ریاض پیش ببرد. حملات 11 سپتامبر در سال 2001 نیز یکی از نقاط عطف در روابط واشنگتن و ریاض بود. تا قبل از حادثه 11 سپتامبر تقریباً هیچ انتقاد جدی از عربستان سعودی در آمریکا وجود نداشت و این کشور به عنوان متحد وفادار آمریکا نگریسته می‌شد. 11 سپتامبر روابط دو کشور را وارد فضایی جدیدی کرد زیرا 9 نفر از 15 نفری که در این حادثه نقش داشتند از اتباع سعودی بودند. پس از حملات 11 سپتامبر، موجی از احساسات ضد سعودی در آمریکا شکل گرفت و به روابط دو کشور آسیب زد. حذف 28 صفحه  از گزارش کمیسیون 11 سپتامبر توسط دولت جورج دبلیو بوش George W. Bush ، این گمانه‌ زنی را تقویت کرد که دولت ایالات متحده شواهدی مبنی بر همدستی مقامات سعودی در این حملات را پنهان می‌کند.

سعودی‌ها تلاش کردند با افزایش صادرات نفت به آمریکا این وضعیت را تغییر دهند، اما انتقادها از این کشور در آمریکا و متهم کردن ریاض به حمایت از تروریسم به دلسردی مقامات سعودی از آمریکا منجر شد. در ژوئن سال 2002، گزارش اندیشکده «رند RAND» تأکید کرد که سعودی‌ها در سطوح مختلف تروریسم، از طراحان تا تأمین‌ کنندگان مالی دخیل هستند. شورای روابط خارجی آمریکا نیز در گزارش سال 2002 خود تصریح کرد افراد و نهادهای عربستان سعودی مهم‌ ترین منبع سرمایه‌های القاعده برای چندین سال بوده‌اند و مقامات سعودی از این مسایل چشم‌ پوشی کرده اند.

 با توجه به این گزارش‌ها، فشارهای آمریکا ضد عربستان سعودی بیشتر شد و مقامات رسمی آمریکا بر ضرورت تغییر در سیاست داخلی و منطقه‌ای ریاض تأکید کردند. عربستان سعودی در مقابل این سیاست، لغو خریدهای تسلیحاتی از آمریکا، کاهش محسوس رایزنی‌های سیاسی، ادامه حمایت از فلسطینی‌ها، مخالفت با حمله آمریکا به عراق و درخواست برای خروج نظامیان آمریکایی از عربستان سعودی را در پیش گرفتند و این سیاست‌ها نیز به تشدید تیرگی روابط دو کشور منجر شد. خروج 6 هزار نیروی نظامی آمریکا از عربستان سعودی قبل از اشغال عراق آغازی بر تیرگی مناسبات واشنگتن و ریاض بود. 

به طور کلی در این دوره، افکار عمومی در داخل آمریکا به خصوص بعد از حوادث 11 سپتامبر دارای نگرش منفی به عربستان سعودی و رفتارهای سیاست خارجی و داخلی آن بوده و همین امر باعث شده تا این کشور از دریچه «دیپلماسی دلار Dollar Diplomacy» به بهبود چهره خود در نزد نخبگان سیاسی و تصمیم‌ ساز آمریکا و همچنین نزد افکار عمومی آن بپردازد. قانون گذاران کنگره آمریکا نیز متأثر از این نگرش، به عربستان سعودی به عنوان یک کنشگر هزینه‌ زا برای آمریکا نگریسته و معتقد بودند که می‌بایست آمریکا رفتارهای سیاست خارجی این بازیگر تأثیرگذار را مهار کند.

ریاض یکی از مخالفان اصلی توافق هسته‌ای ایران وهمچنین مخالف احیاء این توافق است. برداشت آل سعود این است که دستیابی ایران به انرژی صلح آمیزهسته‌ ای موجب برهم خوردن توازن قوا در منطقه غرب آسیا شده است. بر همین اساس نیز آل سعود کارشکنی زیادی در مسیر مذاکرات هسته‌ ای ایران انجام داد.  اجرایی شدن برجام با همه تأثیرهای اقتصادی و ژئوپلیتیک آن برای ایران نزد سعودی‌ها بی‌تردید یک باخت در صحنه معادله‌های منطقه‌ ای قلمداد می‌ شود، به همین دلیل عربستان سعودی توان نظامی خود را افزایش داد. به طور کلی، توافق هسته‌ ای ایران به عاملی برای افزایش سردی در روابط عربستان سعودی و آمریکا و نارضایتی ریاض از دولت دموکرات باراک اوباما Barak Obama  تبدیل شد.

در همین حال، ازسال 2011 وقوع بیداری اسلامی در جهان عرب نیز به عامل مهم دیگری برای نارضایتی آل سعود از آمریکا تبدیل گشت. عربستان سعودی به خصوص از عدم حمایت آمریکا از «حسنی مبارک Hosni Mubarak »، رئیس جمهور مخلوع مصر ناراضی بود. آل سعود به این برداشت رسیده بود که آمریکا حتی در صورت وقوع تظاهرات در عربستان که نظام سعودی را در معرض خطر قرار دهد نیز از آنها حمایت نمی‌کند. در ادامه تحولات عربی، محمد بن سلمان  در سال 2015، زمانی که وزیر جنگ بود، جنگ متجاوزانه علیه یمن را آغاز کرد که نشان دهنده تغییر موضع سعودی از رویکرد محافظه‌ کارانه به تهاجمی‌ در منطقه بود. دولت اوباما از جنگ علیه یمن حمایت کرد، اما اختلاف نظرهای اساسی بین سیاست‌ گذاران واشنگتن و ریاض وجود داشت. دولت اوباما در ماه‌های پایانی خود فروش موشک‌های هدایت‌شونده دقیق به عربستان سعودی را به دلیل تلفات غیرنظامیان در یمن به حالت تعلیق درآورد، اما دولت ترامپ این روند را معکوس کرد.

تصویب قانون جاستا درسال 2016 موجب خشم سعودی ها از دولت آمریکا شد. کنگره آمریکا 28 سپتامبر 2016 قانون موسوم به «عدالت علیه حامیان تروریسم (جاستا) Justice Against Sponsors of Terrorism Act » را به تصویب رساند، در حالی که باراک اوباما رئیس جمهور وقت آمریکا این قانون را وتو کرده بود. در قانون جاستا، به‌ صراحت گفته‌ شده است که دولت‌های خارجی نباید در قبال اعمال مخاطره‌ آمیز و یا حمایت‌هایی که به‌ صورت مستقیم یا غیرمستقیم از تروریسم می‌ کنند و موجب وارد آمدن خسارت مالی یا جانی به اتباع آمریکایی می‌ شوند در برابر دادگاه‌ های داخلی مصونیت داشته باشند. بدین‌ صورت این قانون راه را برای طرح دعاوی مدنی علیه یک دولت خارجی هموار می‌ کند. این قانون به ویژه علیه عربستان سعودی بود و راه را برای شکایت قربانیان حادثه 11 سپتامبر از این کشور فراهم کرد. بدین ترتیب با تصویب این قانون در کنگره آمریکا ضربه سنگینی به روابط دوجانبه واشنگتن و ریاض وارد شد.