IRIB World Service

در اولين قسمت از مجموعه برنامه چشم انداز روابط ریاض - واشنگتن؛ پیشینه چشم انداز روابط آمریکا و عربستان سعودی بررسی می گردد.

عربستان سعودی که به دلیل ثروت نفت و وابستگی سران آن به آمریکا، درسیاست خاورمیانه ای (غرب آسیا) واشنگتن جایگاه ویژه ای دارد، یکی ازمهم ترین کشورهای  غرب آسیا به شمارمی آید و براین اساس روابط آمریکا و عربستان سعودی به خصوص برای منطقه غرب آسیا مهم تلقی می شود. عربستان سعودی همچنین یکی از کشورهای مورد حمایت بلوک غرب بوده و سیاست خارجی این کشور نیز منطبق وهمسو با اهداف و سیاست های جهانی بلوک غرب خصوصاً امپریالیسم جهانی است.

وابستگی عربستان سعودی، به قدرت‌های سلطه جو به‌ خصوص ایالات‌ متحده آمریکا برکسی پوشیده نیست. آمریکا از نظرسیاسی، برای اجرای سیاست‌های خود در غرب آسیا و دستیابی به اهداف و منافع خود در این منطقه، نگاه ویژه‌ای به عربستان سعودی دارد. روابط آمریکا و عربستان سعودی در دوره‌های مختلف، هیچگاه دارای روندی تثبیت شده و پایدار نبوده است. به این دلیل همین تفاوت، درطی سال های گذشته خصوصا در دوران ریاست جمهوری باراک اوباما، دونالد ترامپ و جو بایدن کاملا مشهود است.

عربستان سعودی را می توان به عنوان یکی ازمهم‌ ترین متحد سازشکارعربی آمریکا در منطقه غرب آسیا دانست. آمریکا برای اجرای سیاست‌ها و منافع خود در منطقه غرب آسیا در حوزه‌های مختلف به عربستان سعودی نیاز دارد و ریاض نیز به خصوص برای تأمین امنیت جغرافیایی خود و همچنین برای بقای آل سعود در قدرت به حمایت واشنگتن نیازمند است. در عین حال، عربستان سعودی برای ایجاد موازنه قدرت منطقه‌ای به حمایت یک قدرت فرامنطقه‌ای نیاز دارد که بی شک این قدرت فرامنطقه‌ای در حال حاضر آمریکاست.

به طور کلی، روابط آمریکا و عربستان سعودی را می‌توان یکی از بادوام‌ ترین روابط متقابل بین این دو کشور دانست. زیرا علیرغم سپری شدن چندین دهه از عمر این روابط، این روابط متقابل همچنان قوام خود را حفظ کرده است. البته این قوام و پایداری به معنای وجود یک رابطه کاملاً همسو و هماهنگ نیست و در طول سالیان گذشته با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده است که‌ بسیاری از تحلیلگران از آن به عنوان معادله نفت در برابر امنیت یاد می کنند.

روابط آمریکا و عربستان سعودی دارای یک پیشینه‌ 9 دهه‌ ای است. روابط دوجانبه، به‌ ویژه در بخش‌های انرژی و امنیتی، به‌ رغم تنش‌ها بر سر رویکرد وهابیت عربستان سعودی، حکومت سلطنتی و نقض حقوق بشر، برای چنین دهه متمادی دوام داشته است. البته روند این روابط  با فراز و نشیب زیادی همراه بوده است. روابط  واشنگتن و ریاض بر پایه چندین دهه همکاری امنیتی و روابط تجاری قوی که تحت سلطه منافع ایالات متحده بر نفت عربستان سعودی است، شکل گرفته است. این روابط از چالش‌هایی نظیر تحریم نفتی در سال 1973 و حملات 11 سپتامبر 2001، که در آن 9 نفراز 15عامل تروریستی، شهروندان سعودی بودند که  تاحدودی  جان سالم به در برده اند.

پیشینه آغاز روابط ریاض با واشنگتن به دهه 1930 میلادی باز می‌گردد. پس از به رسمیت شناختن عربستان سعودی در سال 1931، حکومت سعودی تلاش کرد برای تثبیت پایه‌ های حکومت خود، کمک‌ های سیاسی و اقتصادی و نظامی خارجی را جلب کند. ‌بر این اساس، عبدالعزیز بن سعود Abdulaziz Ibn Saud ، پایه‌ گذار نظام کنونی این کشور، در سال 1933 امتیاز کشف و استخراج نفت را به شرکت آمریکایی «استاندارد اویل Standard Oil Co » واگذار کرد که گام اول آغاز ورود آمریکایی‌ها به صحنه سیاسی عربستان سعودی بود.

در سال 1933 آمریکا در ازای به رسمیت شناختن عربستان سعودی اجازه اکتشاف نفت در منطقه شرقی این کشور را دریافت کرد. شرکت نفتی سعودی (آرامکو) نیز توسط استاندارد اویل و سه شریک آن ایجاد شد. امروز اگرچه کمپانی نفت این کشور با نام آرامکو عربستان شناخته می‏ شود، اما کمپانی‌ های انرژی آمریکا منافع خود را همچنان در عربستان سعودی حفظ کرده اند.

گام دوم این تماس از طریق ارتباط‏‌ های حکومتی برداشته شد. البته روابط شخصی میان حاکمان عربستان سعودی و آمریکایی، یکی از مهم ترین راه‌های گسترش روابط دو کشور بود. پس از برقراری روابط نفتی میان واشنگتن و ریاض، آمریکا تا حدود 10 سال بعد دفتر دیپلماتیک در این کشور نداشت و کارهای دیپلماتیک این کشور در سفارت آمریکا در قاهره انجام می‌ گرفت، تا زمانی که عبدالعزیز، بنیان‏گذار رژیم سعودی با رئیس جمهور وقت آمریکا «فرانکلین روزولت Franklin Roosevelt » دیدار کرد و سپس در سال 1944 سفارتخانه آمریکا در جده افتتاح شد و روابط رسمی میان دو کشور شکل گرفت. در واقع، روابط کامل واشنگتن و ریاض در آغاز دهه 40 میلادی برقرار شد و نخستین سفیر آمریکا نیز در سال 1940 به عربستان سعودی رفت.

در آن برهه از تاریخ، آمریکا دوران انزواگرایی در قالب دکترین مونروئه را پشت سر می‌گذاشت و حضور جدی در مناطق مختلف جهان از جمله در غرب آسیا نداشت. پس از جنگ جهانی دوم، آمریکا سیاست انزواگرایی را کنار گذاشت و عملاً به‌ عنوان یکی از دو ابرقدرت جهانی نفوذ خود را در مناطق مختلف جهان از جمله غرب آسیا گسترش داد. در این مرحله، روابط واشنگتن و ریاض از دو عامل نفت و تهدید کمونیسم تأثیر پذیرفت.

 پس از جنگ جهانی دوم از یک سو، آمریکا برای تأمین نیازهای نفتی خود و از سوی دیگر برای جلوگیری از ورود عربستان سعودی به بلوک شرق به رهبری اتحاد جماهیر شوروی، روابط خود با سعودی را گسترش داد، به نحوی که این کشور به همراه ایران به‌ عنوان ژاندارم منطقه غرب آسیا از سوی آمریکا در نظر گرفته شد. در این دوره روابط ریاض و واشنگتن شکل امنیتی به خود گرفت و مبتنی بر تبادل نفت عربستان سعودی در مقابل کمک‌های امنیتی آمریکا (معادله امنیت در قبال نفت)  این ماهیت امنیتی همچنان  ادامه دارد. 

«یاسمین فاروق Yasmine Farouk»، کارشناس مسایل غرب آسیا در گفتگو با نشریه «امور بین‌الملل International Affairs» دانشگاه جورج تاون، عنوان کرد: عربستان سعودی از نظر ژئوپلیتیکی و جغرافیایی، برای تمام برنامه‌های نظامی آمریکا در غرب آسیا  بسیار مهم است. جغرافیای عربستان سعودی از نظر استراتژیک برای امنیت تنگه هرمز و تنگه باب‌المندب اهمیت زیادی دارد. بنابراین کشوری با این شرایط جغرافیایی، سیاسی، اقتصادی و مالی برای آمریکا مهم است. درعین‌ حال، تنها آمریکا می‌تواند چتر امنیتی مورد نیاز عربستان سعودی برای حفظ امنیت، ثبات و رونق اقتصادی‌اش را فراهم کند.

روابط این دو کشور به‌ علل مختلف، از جمله تأثیر بر نظم امنیتی غرب آسیا اهمیت دارد. برای عربستان سعودی، رابطه با آمریکا عمدتاً ماهیت امنیتی برای تداوم پادشاهی دارد، اما آمریکا از رابطه با عربستان سعودی اهداف سیاسی و اقتصادی خود را پیگیری می‌کند. ریاض نه‌ تنها سعی می‌ کند در کنار ادعای رهبری اسلامی، به یک رهبر جدید جهان عرب تبدیل شود، بلکه سعی دارد تا نقش یک مرکز دینی و ژاندارم منطقه‌ ای را بازی کند. درشرایطی که سیاست خارجی عربستان سعودی به‌ شدت متأثر از تحولات بین‌ المللی است،این موضوع را می‌توان به وضوح در رویدادهایی مانند پیروزی انقلاب اسلامی ایران، بیداری اسلامی، توافق هسته‌ ای ایران، قدرت‌ یابی شیعیان در عراق و منطقه، بحران های سوریه و یمن مشاهده کرد. در هریک از این مسایل، عربستان سعودی به‌ همراهی یک قدرت بزرگ غربی و عمدتاً آمریکا تکیه دارد.