IRIB World Service

در قسمت سوم متون برنامه به نظریه ی بومی اقتصاد مقاومتی، توانایی ایران در مقابله با تحریم های غرب خواهیم پرداخت.

پس از انقلاب اسلامی ایران، تحریم‌های مالی، بانکی، نفتی و تجاری شورای امنیت، امریکا و اتحادیه اروپا به صورت تحریم‌های فراگیر (Comprehensive sanctions) و تحریم‌های هدفمند (Targeted Sanctions) علیه اقتصاد ایران به بهانه های مختلف نظیر حقوق بشر و فعالیت های صلح آمیز هسته ­ای وضع شده ­اند، راهکار ایران برای مقابله با تحریم ها، اتکاء به استقلال اقتصادی و استفاده از ظرفیت های درونی در قالب نظریه اقتصاد مقاومتی می باشد. امروزه برخی از مراکز و اندیشکده های آمریکایی و اروپایی به این موضوع اذعان کرده اند که اقتصاد مقاومتی عامل اصلی شکست سیاست فشار حداکثری آمریکا علیه ایران می باشد، نقطه قوتی که اقتصاد ونزوئلا تاکنون فاقد آن بوده است.  بحرانی که از سال 2013 تا 2021 در ونزوئلا ایجاد شد، غیرعادی‌ترین بحران در تاریخ جمهوری‌های آن و شاید در کل آمریکای لاتین بود که، باعث تزلزل شدید اقتصادی کشوری شد که در 100 سال گذشته حول محور نفت ساخته شده بود. اما این کشور در آن مقطع نتوانست با تکیه بر منابع موجود، راهکاری برای برون رفت از معضلات خود را بیابد.

کارشناسان در تعریف اقتصاد مقاومتی می‌گویند: وقتی یک تکانه در اقتصاد رخ می دهد، اقتصاد ما چند نوع رفتار می‌تواند از خود نشان دهد. اگر مدل اقتصاد ما منبعث از نظریه های مقاوم سازی نباشد تکانه می تواند عملکرد ما را تضعیف کند؛ همچنین اگر این تکانه خیلی زیاد باشد چه بسا اقتصاد ما نتواند آن را در خود هضم کند و شرایط اقتصادی ما را بسیار بدتر کند و چه بسا رشد اقتصادی ما را منفی کند اما اگر اقتصاد ما مبتنی بر نظریه های اقتصاد مقاوم باشد قطعا می‌تواند این تکانه را در خودش هضم کند و به حالت پایدار قبلی بازگردد.

اقتصاد ایران در یک دهه گذشته با دو تکانه بزرگ ناشی از تحریم مواجه بوده است که منجر به تورم بالا و شوک ارزی شده است و در نتیجه آن تورم معیشت خانوار ایرانی را در تنگنا قرار داد. در واقعیت اقتصاد ایران رشد بسیار شدید نقدینگی را تجربه کرد، تورم در انواع کالاها را به خود دید، ارزش پول ملی تنزل یافت، بخشی از سرمایه گذاران در بازار سرمایه دچار زیان شدند و ... اما با وجود رنج و درد طبقات متوسط و پایین، اقتصاد ایران سال های سخت 1398 و ۱۳۹۹ (2019 و 2020) را پشت سر گذاشت و ابرتورم های مشابه در کشورهایی نظیر ونزوئلا، سودان و زیمبابوه، رخ نداد و در چشم انداز آتی نیز به نظر می رسد بر اساس مجموع شاخص های اقتصادی این اتفاق نخواهد افتاد.

در شرایط تحریمی، ایران، برای فروش نفت، میعانات گازی و فرآورده‌های نفتی به صورت کلی به تنوع‌بخشی روش‌های فروش، بازاریابی و جذب مشتریان جدید، تهاتر نفت با کالا و انعقاد قراردادهای استراتژیک اقدام کرده است. در روش تهاتر، ایران نفت را به کشورهای مختلف می‌فروشد و مابه‌ازای آن کالای موردنیاز را دریافت می‌کند. در این روش دیگر استفاده از نظام بانکی از فرآیند فروش نفت ایران به صورت مستقیم حذف می‌شود، در نتیجه رهگیری محموله‌های نفت و فرآورده ایران از این طریق قابل شناسایی نیست.

تهاتر محصولات ایران با ونزوئلا، در سال 2020 با قراردادی در رابطه با مبادلات نفت سنگین ونزوئلا با میعانات ایرانی بسته شده است که به‌ونزوئلا اجازه می‌دهد تا با کمک میعانات ایرانی، کیفیت نفت‌خام قیر مانند خود را افزایش دهد. ونزوئلا به‌دنبال افزایش صادرات نفت خود در برابر تحریم‌های آمریکاست و همکاری با ایران به هر دو کشور، امکان مقابله با تحریم‌ها را افزایش می‌دهد. غلامحسین حسن‌تاش کارشناس ارشد انرژی درباره همکاری ایران و ونزوئلا برای بهره‌برداری از قرارداد مبادله نفتی می گوید: «ونزوئلا نفت فوق سنگین دارد که بازاریابی آن سخت است و ایران هم میعانات گازی که نوعی نفت فوق سبک تلقی می‌شود و ظاهرا بازاریابی آن نیز در شرایط فعلی سخت شده است. امکان دارد از مخلوط‌سازی این دو (یا اصطلاحا بلندینگ) نوعی نفت خام متوسط ساخته شود که جذب آن برای پالایشگاه‌ها، حتی برای پالایشگاه‌‎های داخلی خود ایران و ونزوئلا، بهتر باشد».

تبادلات ایران با ونزوئلا، به قدری مفید واقع شده است که باعث افزایش تولید نفت ونزوئلا در بازارهای نفتی شده است و به اذعان  تارنمای آمریکایی اویل‌پرایس، چهان را شگفت زده کرده است. در این تارنما آمده است: ونزوئلا با افزایش تولید نفت خود، بازارهای نفتی را شگفت زده کرده است که بخشی از این افزایش، مرهون کمک های ایران است. با وجود چند دهه تحریم های سخت آمریکا و زیرساخت های در حال فروپاشی انرژی، شرکت ملی نفت ونزوئلا با گزارشی در مورد افزایش قابل توجه تولید نفت خام برای نوامبر ۲۰۲۱ ، ناظران را متحیر کرده است. گزارش ماهانه بازار نفت اوپک برای دسامبر ۲۰۲۱ نشان می دهد که ونزوئلا به طور متوسط روزانه ۸۲۴ هزار بشکه نفت در روز از ماه نوامبر ۲۰۲۱ تولید کرده است. افزایش تولید نفت ونزوئلا را می توان به طیفی از عوامل ارتباط داد که صد البته کمک های فنی و مواد رقیق کننده ارائه شده از سوی ایران حائز اهمیت است. قرارداد بین کاراکاس و تهران برای تقویت تولید نفت خام ونزوئلا و افزایش تولید این کشور در نوامبر ۲۰۲۱ از اهمیت بالایی برخوردار است.

در ادبیات اقتصادی جهان، اقتصاد مقاومتی مفهومی جدید است که توسط ایران مطرح شده است. رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران در شهریور ماه سال 1389 (سپتامبر، 2010) اولین بار این واژه را بیان فرمودند و اقتصاد مقاومتی را معادل «کارآفرینی» دانستند اقتصاد مقاومتی به دنبال به فعلیت رساندن توانمندی‌ها و ظرفیت بخش‌های مختلف اقتصادی است. اقتصاد مقاومتی مفهوم نسبتا جدیدی است که به درستی براساس شرایط اقتصادی ایران پیشنهاد شده و به نـظر می‌رسد بـه شرط اجرای کامل و مناسب آن، در تقویت و بهبود‌ وضعیت‌ اقتصاد ایران بسیار موثر واقع گردد. اقتصاد مقاومتی به معنای یک اقتصاد بسته یا اقتصاد ریاضتی نیست، بلکه یک اقتصاد برون‌گرا است که ضمن درون زایی از ظرفیت‌هایی که در خارج از مرزها وجود دارد استفاده می‌کند. در چارچوب اقتصاد مقاومتی، به جز مقاوم‌سازی، مفاهیمی چون «تاب آوری» از اهمیت خاصی برخوردار است که منظور از آن توانمند ساختن اقتصاد به نحوی است که نه تنها در برابر شوک‌های وارده (مانند تحریم‌ها و نوسان قیمت نفت و ارز) مقاومت کند، بلکه از آن به عنوان فرصتی برای توسعه استفاده نماید. اقتصاد مقاومتی به معنای مقاوم ­سازی اقتصاد در برابر شوک ها و تهدیدات خارجی و داخلی در علم اقتصاد قدمتی طولانی دارد. تحریم های اقتصادی ظالمانه علیه ایران به بهانه‌های واهی مهمترین دلیل توجه به اقتصاد مقاومتی است.

شاید ایران و ونزوئلا به لحاظ اقتصاد مبنی بر نفت، با یکدیگر شبیه هستند و مورد تحریم نیز قرار گرفته اند اما در این عرصه، ایران بسیار موفق عمل کرده است و از تمامی امکانات و ظرفیت های بالقوه ی خود براساس نظریه ی بومی اقتصاد مقاومتی، برای بهبود وضعیت استفاده کرده است.