IRIB World Service

در قسمت اول این مجموعه برنامه، موقعیت انرژی و ترانزیت ایران و ونزوئلا را با هم مقایسه می کنیم.

کشور ونزوئلا سالهاست که لقب بیشترین تورم را در بین کشورهای جهان به خود اختصاص داده است. اما چه شد که ونزوئلای ثروتمند به ناگاه از قله اقتصاد امریکای جنوبی به مشکلات اساسی اقتصادی دچار شد ؟ در پاسخ به این پرسش مهم باید گفت که اقتصاد این کشور، بر پایه صنعت نفت استوار شده بود.هنگامی که آمریکا برای به سقوط کشاندن دولتهای  چاوز و بعدها دولت مادرو، فروش نفت این کشور را از طریق اعمال تحریم های همه جانبه  مختل کرد، اقتصاد تک محصولی و وابسته به شرکتهای نفتی عمدتا امریکایی دچار مشکلات اساسی شد. تاثیر تحریم ای آمریکا عمدتا بر کاهش درآمدهای ارزی و سقوط نرخ برابری بولیوار در برابر دلار انجامید که در نهایت موجب رشد افسار گسیخته تورم در این کشور شد.بطوریکه در سال ۲۰۱۵ ونزوئلا با نرخ تورم بیش از ۱۰۰ درصد، بالاترین نرخ تورم در جهان را به نام خود ثبت کرد و سپس در سال ۲۰۱۶ نرخ تورم این کشور به ۷۰۰ درصد و در سال ۲۰۱۷ به نزدیک ۲۰۰۰ درصد رسید. در اینجا بود که اصطلاحی تحت عنوان «ونزوئلایی شدن اقتصاد» سر زبانها افتاد. بر اساس رده‌بندی موسسه تریدینگ اکونومیکس در سال 2021 ونزوئلا با تورم ۲۶۶۵ درصد، سودان با تورم ۳۴۱ درصد و زیمباوه با تورم ۲۴۱ درصد سه کشور دارای ابر تورم جهان معرفی شده‌اند

به گفته کارشناسان مهم‌ترین عامل ایجاد ابرتورم در کشور ونزوئلا،  کسری شدید بودجه دولت بر اثر کاهش درآمد‌های نفتی، تک محصولی بودن اقتصاد و طرح‌های حمایتی بدون برنامه بوده است که دولت  ونزوئلا را مجبور به چاپ روزافزون و بدون پشتوانه پول برای تامین هزینه‌های خود کرده است. ایران نیز بعد از خروج آمریکا از برجام در سال  2018 با شدیدترین تحریم ها از سوی آمریکا و متحدانش، روبرو شد، اما هیچوقت شرایطی مانند کشور ونزوئلا را به لحاظ اوضاع اسفناک اقتصادی، تجربه نکرد. به راستی چه اتفاقی افتاد؟ چه تفاوت هایی بین ایران و کشوری مانند ونزوئلا وجود دارد که علیرغم تحمیل شرایط بد اقتصادی، نه تنها دچار هیچ نوع ابرتورمی نشد بلکه جایگاه بین المللی قدرتمند خود را حفظ کرده است؟

ایران از منظر اقتصادی، موقعیت ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک منحصر به فرد در غرب آسیا، اوراسیا و خلیج فارس دارد و توسط بازارهای مهم منطقه ای احاطه شده است و در تعدادی از مهمترین بلوک های اقتصادی منطقه ای از جمله اکو، شانگهای و اتحادیه ی گمرکی اوراسیا حضور فعال دارد. ایران دارای دومین منبع عظیم انرژی در زمینه ی نفت و گاز است. ایران با موقعیت ژئوپلیتیک مناسب، یعنی واقع شدن در میان دو کانون مهم انرژی دنیا یعنی خلیج فارس و دریای خزر (کاسپین)، در جایگاه ویژه‌ای از نظر تأمین انرژی و امنیت آن قرار گرفته است. دراین باره جواد اطاعت استاد دانشگاه در ایران معتقد است: کشور ایران سه حوزه بزرگ ذخایر گازی جهان یعنی خلیج فارس، سیبری غربی و آسیای مرکزی را به هم ارتباط می‌دهد. از جنبه مصرف انرژی نیز ایران محل اتصال دو حوزه بزرگ مصرف انرژی یعنی هند و چین در شرق و اروپا در غرب واقع شده است. این ویژگی‌های دوگانه باعث گردیده است که وضعیت ایران و محیط پیرامونش برای نظام بین‌المللی اهمیت مضاعفی پیدا کند.

آماری که بریتیش پترولیوم در شصت و ششمین گزارش سالانه خود موسوم به مرور آمار انرژی جهان 2017 منتشر کرد، درباره وضعیت انرژی در 2016، برای اولین بار ایران را دارنده بیشترین حجم ذخایر هیدروکربوری جهان معرفی کرد. همزمان بر اساس اعلام سازمان زمین‌شناسی آمریکا، ایران از حیث برخورداری از ظرفیت‌های اکتشافی جدید، پس از عراق و روسیه در رتبه سوم جهان قرار گرفته است. خروج آمریکا از برجام باعث شد تا تحریم‌های ظالمانه و غیر حقوقی آمریکا به صورت یک جانبه علیه اقتصاد ایران اعمال شود. این تحریم‌ها اگرچه تمام بخش‌های اقتصادی را مورد هدف قرار داده اما به اعتقاد اغلب کارشناسان نوک پیکان این جنگ به سمت صنعت نفت ایران است تا آنجا که آمریکا در همان روزهای ابتدایی بازگشت تحریم‌ها،‌ هدف خود را به صفر رساندن صادرات نفت ایران عنوان کرد. هر چند که در این راه موفق نبود، به طوریکه امروزه دولت سیزدهم در ایران، مقادیر قابل توجهی نفت به بازارهای جهانی عرضه می کند.

ایران در چارچوب ایده «اقتصاد مقاومتی» همواره تحریم های نفت و انرژی را فرصتی برای جلوگیری یا کاهش خام فروشی، کاهش اتکا به درآمدهای نفتی و توسعه ی صنایع پتروشیمی دانسته است. در آخرین گزارش های منتشر شده ی شرکت بریتیش پترولیوم (بی‌پی) در بخش انرژی 2021 و آمار و ارقام مرتبط با بخش‌های مختلف انرژی جهان آمده است: ایران در سال 2020 در هر 2 بخش تولید و مصرف نفت خام با کاهش روبرو بوده است. اما در بخش پالایشی شرایط کاملا متفاوت است و بخش پالایشی رشد داشته است. لازم به ذکر است که آمریکا، چین، روسیه، هند، کره جنوبی، ژاپن و عربستان سعودی به ترتیب هفت کشور برتر جهان از نظر ظرفیت پالایشی هستند. احداث پالایشگاه هایی در ایران نظیر ستاره خلیج فارس نشان می دهد که برخلاف ونزوئلا، ایران در این زمینه موفق بوده است. هرچند ‌درآمدهای نفتی ایران به دلیل کاهش صادرات در سال های 2018 تا 2020 پایین آمد و شیوع کرونا نیز باعث افت قیمت نفت شد، اما هیچ کدام از اینها نتوانست موتور توسعه در صنعت نفت در ایران را خاموش کند.

تعدد مشتریان بازار فرآورده های نفتی نسبت به نفت خام ایران ، تنوع روش‌های فروش و حجم کوچک محموله‌ها و به تبع آن کوچک بودن حجم تراکنش‌های مالی باعث می‌شود که تحریم‌پذیری فرآورده‌های نفتی ایران به امری سخت و دشوار برای آمریکا تبدیل شود. موفقیت ایران در این روش باعث شده است که امریکا در سفارتخانه های خود در همه ی کشورهای اطراف ایران یک یا چندین دیپلمات ویژه ی پیگیری تحریم ایران اعزام نماید. هر چند که در این راه موفق نبود و ایران به روش‌های مختلف توانست نفت خود را به دست مشتریان برساند و با تروریسم اقتصادی آمریکا مقابله کند.

به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خاص ایران، اقتصاد ایران شرایط بالفعل و بالقوه مناسبی در صادرات نفتی و غیر نفتی دارد که از این منظر قابل مقایسه با اقتصاد ونزوئلا نیست. موقعیت جغرافیایی ایران به ویژه در خلیج فارس که یکی از شریان های انتقال انرژی است، به گونه ای می باشد که اگر ایران نتواند میزان مورد نظر خود برای انتقال نفت را انجام دهد، می تواند مانع انتقال نفت امن سایر کشورها از این کریدور گردد و این موقعیت ژئوپلیتیکی و ترانزیتی بی بدیلی برای ایران است.

توانمندی ایران در دور زدن تحریم های نفتی و همچنین کمک به ونزوئلا برای خروج از بن بست تحریم های نفتی از طریق مبادلات نفتی و تبادل تجربه برای مقابله با تحریم ها نشان می دهد که برخلاف ادعای رسانه های غربی نه تنها اقتصاد ایران، مصداقی از  ونزوئلایی شدن اقتصاد نیست، بلکه ایران نقش مهمی در کمک به ونزوئلا برای خارج شدن از این وضعیت داشته و دارد.