IRIB World Service

در بخش چهارم، تقابل ترکیه با یونان و قبرس بررسی می شود.

اختلاف بر سر چند و چون اکتشاف، استخراج، بهره ­برداری و انتقال نفت و گاز در شرق مدیترانه، به دلیل تعدد بازیگران، تنازع منافع و همچنین پیچیدگی­های حقوقی تقسیم منابع، به یکی از مهم­ترین معضلات حوزه مدیترانه تبدیل شده است. بازیگران و ذی نفعان بهره برداری از منابع انرژی شرق دریای مدیترانه به دو دسته منظقه ای و فرامنطقه ای تقسیم می شوند. از بازیگران منطقه ای می توان به ترکیه، یونان، قبرس، رژیم اسرائیل، مصر، لبنان، سوریه و لیبی نام برد. در برنامه امروز به رویکردهای یونان و قبرس در خصوص منابع انرژی شرق مدیترانه و تقابل آنها با ترکیه می پردازیم.

یونان از مهم­ترین بازیگران ذینفع در بهره ­برداری از منابع انرژی در شرق مدیترانه است. عضویت یونان در اتحادیه اروپا، ناتو، ارتباط با قبرس، رژیم صهیونیستی و برخورداری از حمایت­های آمریکا، تا حدودی کار را برای آتن آسان کرده است. اما از سوی دیگر، لاینحل ماندن مشکلات حقوقی دریایی با ترکیه و در عین حال، برتری نظامی ترکیه، چالش ­هایی برای آتن، به وجود آورده است. یونان که شرق مدیترانه را حوزه اقتصادی انحصاری خود می‌داند، در صورت احساس نیاز، نیرو‌های مسلح خود را به حالت آماده باش در می آورد. یونان، گسترش آب‌های سرزمینی از 6 به 12 مایل در دریای ایونیو (Ionian Sea) را «حق مسلم» خود می‌داند. آتن معتقد است حق یونان برای گسترش آب‌های سرزمینی خود در سایر مناطق دریایی محفوظ است. اما این رویکرد آتن موجب اعتراض آنکارا شده است. ترکیه و یونان در مورد برخی جزایر نیز اختلافات جدی دارند. مثلاً یکی از جزایری که بین آتن و آنکارا، محل اختلاف است، «جزیره کاستلوریزو» (kastelorizo island) می باشد. این جزیره در 2 کیلومتری خط ساحلی ترکیه و حدود ۵۸۰ کیلومتری خط ساحلی یونان در جنوب شرقی مدیترانه قرار داد. ترکیه قصد دارد در نزدیکی آب های این جزیره حفاری های اکتشافی برای نفت و گاز انجام دهد و یونان معتقد است، ترکیه این حق را ندارد زیرا آن منطقه در آب­ های یونان قرار دارد.

یونان تلاش می­کند در شرق مدیترانه، متکی به اتحادیه­ ی اروپا و رژیم صهیونیستی باشد و از این موضوع، به عنوان اهرم فشار در برابر ترکیه استفاده کند. یونان اعتقاد دارد اگر ترکیه دست به اقدامات عملی جهت کاهش تنش در منطقه نزند، روابط دو کشور شکننده تر خواهد شد. به عقیده یونان، ترکیه باید به تمام فعالیت‌های دریایی خود خارج از محدودۀ دریایی خود پایان داده و از رفتارهای تهاجمی دست بردارد. یونان همچنین به دنبال استفاده از قدرت آمریکاست و به همین منظور در ماه سپتامبر سال 2020 میلادی، نیروهای نظامی آمریکا و یونان، یک رزمایش نظامی مشترک برگزار کردند.

ترکیه و یونان هر دو از اعضای مهم ناتو هستند و در انجام ماموریت های ناتو نقش به­ سزایی ایفا می­کنند. ناتو یک مکانیسم کاهش تنش را ساماندهی کرده است تا از برخوردهای هوایی و دریایی بین این دو کشور جلوگیری کند. اما مساله اینجاست که ابعاد اقتصادی و حقوقی اختلافات یونان و ترکیه، از ابعاد دفاعی و امنیتی مهم­تر است و این همان چیزی است که تا حد قابل توجهی، دست و پای ناتو را بسته است. وزیر دفاع یونان در دیدار با دبیر کل ناتو در حاشیه اجلاس وزرای دفاع اتحادیه اروپا در ماه اکتبر سال 2020 میلادی، از موضع انفعالی ناتو در تنش بین آتن و آنکارا انتقاد کرد.

قبرس نیز در پرونده منابع انرژی در شرق مدیترانه، جایگاهی ویژه و راهبردی دارد. قبرس از بازیگران ذینفع در شرق مدیترانه و کانونی برای تنش بین قدرت­ها است. قبرس به عنوان یک کشور اروپایی کوچک و دارای جغرافیای جزیره ­ای، از بازیگران ذینفع در شرق مدیترانه است که می­ تواند با منابع انرژی شرق مدیترانه، موقعیت اقتصادی بهتری پیدا کند. قبرس با مشکل و چالش حقوقی مهمی به نام اصرار بر جدا شدن ترک­ها و به رسمیت شناخته شدن جمهوری خودخوانده قبرس شمالی توسط ترکیه روبرو است. قبرس، روابط خوبی با رژیم صهیونیستی و یونان دارد و در موازنات منطقه، نمی ­تواند به شکل مستقل، تصمیم ­گیری و حرکت کند.

بخش ترک ­نشین قبرس که از سوی ترکیه به عنوان جمهوری ترک قبرس شمالی شناخته می­ شود، در موقعیت ویژه ­ای قرار گرفته که می­ توان آن را به شکل تاثیرات همزمان تهدید و فرصت، توصیف کرد. نزاع بر سر منابع انرژی در شرق مدیترانه، در آینده بیش از همه بر بخش ترک نشین قبرس تاثیر خواهد گذاشت. انتظار می ­رود که حل شدن مشکلات این حوزه، تکلیف بخش ترک نشین قبرس را نیز روشن کرده و سرنوشت آن را تعیین کند.

در حال حاضر، قبرس برای ترکیه، اصلی­ ترین کانون برای تحرکات بزرگ در شرق مدیترانه است. ترکیه از جمهوری خود خوانده قبرس به عنوان تکیه گاه سیاست خود برای استفاده از منابع گازی شرق مدیترانه و تداوم اکتشاف و حفاری در این مناطق استفاده می کند. بخش ترک ­نشین قبرس، به ویژه بعد از ریاست جمهوری رئوف دنکتاش، عملا از خود استقلالی ندارد و به شدت به ترکیه وابسته است. این بخش، امیدوار است که با حمایت­ های ترکیه، در آینده تبدیل به دولتی شود که توسط برخی کشورهای مدیترانه به رسمیت شناخته شود. ترکیه بر ضرورت تاسیس 2 دولت مستقل در قبرس در قالب کنفدراسیون به عنوان یگانه راه کار رفع مشکلات بین دو بخش یونانی نشین و ترک نشین تاکید می­ کند. این در حالی است که این ایده، نزد یونان، قبرس و اتحادیه اروپا، هواخواه ندارد. چرا که ساکنان بخش ترک نشین قبرس، گذرنامه کشوری را در جیب دارند که از طرف هیچکدام از کشورهای جهان بجز ترکیه به رسمیت شناخته نمی شود. اما تنها چند کیلومتر آن سو تر، بخش یونانی نشین قبرس، عضو اتحادیه اروپا است و شهروندان آن می توانند به 27 کشور اتحادیه، به راحتی و بدون ویزا سفر کنند.

بهره برداری از منابع انرژی شرق مدیترانه، روابط ترکیه، یونان و قبرس را بسیار پیچیده کرده است. علیرضا جباری، کارشناس مسائل بین الملل در ایران، با توجه به منازعات فزاینده میان ترکیه و یونان می گوید: هر چند بسیار زود است که درباره جنگ میان آنکارا و آتن صحبت شود،‌ اما برخی از کارشناسان با تکیه بر دلایل و نشانه‌هایی امکان برخورد نظامی بین ترکیه و یونان را محتمل ارزیابی می‌کنند.

به نظر می رسد ترکیه و یونان با همکاری قبرس به عنوان سه بازیگر اصلی در مدیترانه شرقی، باید به یک تفاهم پایدار در خصوص سرمایه گذاری و بهره برداری از منابع انرژی این منطقه برسند. در غیر این صورت، حرکت به سمت تنش و حتی جنگ، اجتناب ناپذیر خواهد بود.