IRIB World Service

در قسمت سوم از برنامه ی ریای سیاه؛ آوردگاه روسیه و ناتو ، تحول در راهبردها و رویکردهای ناتو در دریای سیاه بررسی می شود.

همانطور که در قسمت قبلی اشاره کردیم اقدامات یکجانبه ناتو در شعله ورکردن آتش اختلافات بین روسیه و اوکراین و فرصت طلبی اتحادیه اروپا از این اختلافات همواره مورد انتقاد روسیه بوده است. تحول در راهبردها و رویکردهای ناتو در دریای سیاه تابعی از تغییرات دکترین ها و تاکتیکهای این اتحادیه نظامی در مناطق مختلف جهان است .

اولین نشانه‌های تغییر راهبرد ناتو تحت رهبری امریکا، بعد از حوادث 11سپتامبر در سخنرانی سالانه بوش خود را نشان داد. بوش در سخنرانی 29 ژانویه 2002 در کنگره  از از «محورهای شرارت» سخن گفت.  راهبرد جدید امریکا در ناتو، در 20 سپتامبر 2002 در سندی موسوم به «راهبرد امنیت ملی آمریکا» توسط دولت بوش انتشار یافت. انتشار این سند از نظر تحول بنیادینی، بی‌سابقه بود. در این سند عدم کفایت و نارسایی رویه‌هایی مانند مهار و بازدارندگی، تبدیل به اقدام پیش دستانه برای مقابله با آمیزه ای از «تروریسم و سلاح‌های کشتار جمعی» شد. 

دومین مرحله از تغییرات راهبردی در سند همکاری ناتو (2010 ) و اجلاسیه لیسبون باز می گردد. در آن اﺟﻼس، اﺳﺘﺮاﺗﮋی ﻧﺎﺗﻮ ﺑﺮای 10 ﺳﺎل آﯾﻨـﺪه ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ و ﺗﺼﻮﯾﺐ ﻗﺮارﮔﺮﻓﺖ. اعضای ناتو معتقد بودند برای رسیدن به امنیت جمعی و بازدارندگی و مقابله باتهدیدات جدید، نیازمند همکاری­های بین المللی حتی با کشورهای غیرعضو ناتو هستند. از این رو راهبرد 2010 ناتو را می توان مصداق روشنی از تمایل اعضای اروپایی ناتو به همکاری با امریکا در ماموریتهای سیاسی- نظامی- امنیتی و اقتصادی تلقی کرد. همچنین در بخشی از سند راهبردی 2010 اعضای ناتو، اعلامیه ای در خصوص  دوﻟﺖ­ﻫﺎی ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪه در ﻋﻤﻠﯿﺎت اﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎن موسوم به ﮐﺸﻮرﻫﺎی « اﯾﺴﺎف 2» اراﺋﻪ ﮐﺮدند. ﻧﺎﺗﻮ هم زﻣﺎن ﻫﻤﮑﺎری ﺑﺎ اﻋﻀﺎی ﺷﻮرای ﻣـﺸﺎرﮐﺖ ﯾـﻮرو- آﺗﻼﻧﺘﯿـﮏ، ﮔﻔﺘﮕـﻮی ﻣﺪﯾﺘﺮاﻧﻪ، اﺑﺘﮑﺎر ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﺑﺎ رژﯾﻢ ﺻﻬﯿﻮﻧﯿﺴﺘﯽ و ﻣـﺸﺎرﮐﺖ ﺑـﺎ روﺳـﯿﻪ را مد نظر قرار داد. ﺑﻪ ﻃﻮرﮐﻠﯽ، ﻣﻔﻬﻮم اﺳﺘﺮاﺗﮋﯾﮏ 2010 ﺑﺮ ﺗﺎﻣﯿﻦ اﻣﻨﯿـﺖ ﺑـﯿﻦ اﻟﻤﻠﻠـﯽ از ﻃﺮﯾـﻖ ﻫﻤﮑـﺎری ﺗﺎﮐﯿﺪ دارد .

در ادامه ی تغییرات در رویکرد ناتو، در اجلاس شیکاگو (2012 )، ناتو با یک تحول اساسی ­تر مواجه گردید. شاخص های اصلی اجلاسیه شیکاگو مربوط به سازماندهی مفهوم «دفاع هوشمند» در رفتارراهبردی است. باراک اوباما رئیس جمهور وقت امریکا تلاش کرد تا این مفهوم را به اساس کلیه ماموریتهای ناتو تبدیل کند. دفاع هوشمند به مفهوم متنوع ­سازی ابزارهای قدرت راهبردی کشورهای عضو ناتو برای مقابله با تهدیدات منطقه ­ای است.  محورهای اصلی اجلاسیه شیکاگو در ژوئن 2012 را می توان بر اساس موضوعاتی مانند «دفاع هوشمند»، «ائتلاف و همکاری بین متحدان»، «بازنگری موازنه فراآتلانتیکی» و «تقسیم مسوولیت ها» مورد توجه قرار داد. در اجلاس شیکاگو این موضوع مورد توجه قرار گرفت که کشورهای عضو ائتلاف برای مقابله با چنین تهدیداتی از الگوی بررسی تمام عیار تهدیدها" استفاده  کنند.

ابتکـار دفاع هوشـمند، طرحی مبتنی بـر مقابله فراگیر با تهدیدات و افزایش قابلیت واکنشی و عملیاتی با اسـتفاده هم­زمان از قدرت  نرم و قدرت سـخت اسـت. بنابراین کشورهای عضو می­ توانند اقدامات مشترک و دسته­ جمعی برای مقابله با تهدیداتی را در دستور کار قرار دهند که از آن به عنوان تهدیدات در حال شکل­ گیری یاد می شود. تهدیداتی که ماهیت تمام عیار همه­ جانبه و فراگیر دارند. روسیه تحرکات ناتو در مرزهای خود را در چارچوب طرحهایی همچون  طرح مشارکت برای صلح را تلاش غرب برای منزوی کردن این کشور دانسته است.

روسیه تلاش می کرد با تقویت همکاری سیاسی با ناتو، گسترش ناتو را به شرق را مدیریت کند. مسکو با وجودیکه گسترش ناتو به شرق را عامل تضعیف وحدت و همکاری در جامعه مستقل مشترک المنافع تلقی می­ کرد، با وقوف از محدودیت توان خود در برابر گسترش دامنه ناتو کوشید به جای برخورد صرفا تقابلی، از شکل گیری روندهایی که نتیجه آن حذف روسیه از طرح های امنیتی منطقه است، جلوگیری کند. ضمن اینکه اقدام روسیه برای استقرار رژیم های جدید امنیتی نظیر سازمان شانگهای و سازمان پیمان امنیت جمعی،  خود تلاشی برای جلوگیری از تداوم نفوذ ناتو به حوزه سنتی نفوذ این کشور بود.

روند مخالفت روسیه با نظام تک‌قطبی و سیاست‌های جهانی آمریکـا از سـال 2007 و با سخنرانی پوتین در اجلاس امنیتی مونیخ آغاز شد. پـوتین در سـخنرانی خـود در این اجلاس، به شدت از سیاست خارجی امریکا انتقاد کرد و گفت: «اقدامات یک‌جانبه و استفاده از نیروی نظامی بدون توجه به حقوق بین‌الملل موجـب اشـاعه تروریـسم و اسـتفاده از سـلاح هـسته‌ای توسـط کشورهایی می‌شود که از ناحیه آمریکا احساس تهدید می‌کننـد. بر این اساس، روسـیه سیاسـت خـارجی آمریکـا را عاملی بی‌ثبات‌کننده و تهدیدکننده در مقابل امنیـت خـود و جهـان مـی‌بینـد» روسیه همچنین  از اوایل دهه 2000 ، یکی از مهمترین "مخاطرات خارجی" برای امنیت خود را افزایش توانایی های نظامی و عضویت کشورهای اروپای شرقی و مرکزی در ناتو تعریف کرده است. 

روسیه در راهبرد امنیت ملی2020  نسبت به ناتو و سیاست های آن رویکرد تقابـل و تهدیـد محور را در دسـتور کـار قـرار داده اسـت. در بند هشتم راهبرد امنیت ملی2020 روسیه تصریح شده کـه معمـاری موجـود امنیـت جهانی و منطقه ای از سوی ناتو تنها به منافع این پیمان کمـک کـرده و در عمـل امنیـت بـین المللی را با تهدید مواجه کرده است. همچنین در بند هفدهم این سند آمده که برنامه های ناتو در انتقال زیرسـاخت هـای نظـامی Military Infrastructure به سمت مرزهای فدراسیون روسیه و تلاش برای گسترش ناتو در حیاط خلوت روسیه، خلاف موازین حقوق بـین الملـل  است و مـسکو آن را تهدیـدی برای امنیت ملی خود می­ داند. به این ترتیب روشن است که تحرکات  ناتو در شرق به عنوان یکی از منـابع بین المللی قدرت مورد توجه و دقت کرملین در تدوین راهبـرد امنیـ ت ملـی2020 بوده است. چرا که این کشور براین باور است که سیاست های نظامی زورمندانه آمریکـا و متحدانش در ناتو موجب خواهد شد تا این سازمان هرچـه بیـشتر در حـوزه هـای نفـوذ دیرینـه مسکو از جمله دریای سیاه  نقش آفرینی کرده و در درازمدت ضمن از بین بردن نفـوذ ایـن کـشور در منطقـه موجـب تهدید امنیت ملی و تمامیت سرزمینی فدراسیون روسیه گردد. 

سرگئی مارکدونف، دانشیار دانشکده سیاست خارجی و مطالعات منطقه‌ای دانشگاه دولتی علوم انسانی روسیه معتقد است: بخش مهمی از شکل ­گیری و تداوم «بازی بزرگ جدید» در فضای ژئوپلیتیک منطقه آسیای مرکزی را باید نتیجه حضور و نقش­ آفرینی ایالات متحده آمریکا به عنوان تنها ابرقدرت به جامانده از جنگ سرد دانست. امریکا، با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، فرصتی مناسب برای حضور در مناطق آسیای مرکزی، قفقاز، حوزه دریای سیاه و بالتیک و نیز شرق اروپا یافت.

​​​​ طی سالهای اخیر ناتو با شعار همکاری و امنیت دسته جمعی و تحول در رویکردها و اهداف، طرح های مختلفی را اجرا کرده است. طرح مشارکت برای صلح ، طرح آسمان باز و طرح مشارکت انفرادی از جمله این طرحها بوده است که برخی از کشورهای ساحلی دریای سیاه نیز شامل آن بودند . ناتو با اجرای این طرحها و جلب مشارکت برخی از کشورهای حوزه دریای سیاه و قفقاز در عمل خود را به مرزهای روسیه رسانده است تا طرح محاصره فدراسیون روسیه را بویژه از سمت دریای سیاه تکمیل نماید .