IRIB World Service

در قسمت ششم مجموعه برنامه، تاثیر روسیه و افغانستان بر روابط ایران و هند، بررسی خواهد شد.

هندوستان از زمان اتحاد جماهیر شوروی سابق از متحدان راهبردی مسکو بود. اگر چه در سال‌ های اخیر آمریکا و اروپا بسیار تلاش کردند تا هند را از روسیه جدا و به سمت غرب بکشند اما دولت نارندرا مودی نخست‌ وزیر هند نیز مانند دولت‌ های قبلی دهلی‌ نو به روابط راهبردی با مسکو وفادار بوده است. هر دو کشور هند و روسیه از قدرت‌ های بزرگ جهانی و منطقه‌ ای به‌ شمار می‌ روند. هند دومین اقتصاد آسیایی  پس از چین و روسیه قدرتمندترین کشور حوزه اورآسیا به‌ لحاظ نظامی ‌و سیاسی است.

بحران‌ های فراگیر امنیتی و به‌ خصوص ظهور پیاپی گروه‌ های افراط‌ گرا و تروریستی و حمله آمریکا به افغانستان در سال 2001 م، و تشکیل گروه تروریستی تکفیری داعش در غرب و جنوب آسیا و البته، رشد سریع اقتصادی چین- رقیب دیرینه هند و روسیه  طی دو دهه گذشته موجب شده است تا دولتمردان هندی در سال‌ های اخیر و به‌ ویژه با روی کار آمدن نارندرا مودی در سال 2014 م، یک بار دیگر به گسترش روابط با مسکو متمایل شوند. بنابراین، روابط هند و روسیه بیش از آنکه بخواهد روابط هندوستان با ‌ایران را تحت تاثیر قرار دهد عمدتا متوجه چین است و با توجه به همکاری‌ های منطقه‌ ای ایران، روسیه و هندوستان  می‌ توان گفت توسعه روابط دهلی‌ نو و مسکو موجب تقویت ائتلاف کشورهای مخالف توسعه نفوذ غرب در منطقه می‌ شود.

اعضای دولت هند، از جمله مودی در سفر به کشورهای آسیای مرکزی و روسیه در  سال‌های گذشته بارها بر لزوم جلوگیری از نفوذ نیروهای افراط‌ گرا از آن‌ سوی مرزهای پاکستان و افغانستان به هند و آسیای مرکزی تأکید و رهبران این کشورها را بر ضد پاکستان تحریک نموده‌اند. مودی به این اکتفا نکرده و به منظور تجهیز و بالا بردن آمادگی نظامی‌ کشورش در برابر تهدیدات، اواخر سال 2015 م، در سفری به روسیه، با این کشور قراردادهایی به ارزش تقریبی 10 میلیارد دلار برای خرید سامانه‌های ضدبالستیک اِس 400، تجهیز نیروی دریایی هند به زیردریایی‌های اتمی ‌روسی کلاس «آکولا» و تولید مشترک جنگنده مدل T-50 PAK-FA  در هند منقعد کرد.

مذاکرات صلح افغانستان از دیگر حوزه‌هایی است که دولت مودی بسیار تمایل دارد از طریق مشارکت در آن، خودش را به‌ عنوان یک قدرت ذی‌ نفوذ منطقه‌ ای مطرح نماید و با توجه به تلاش روسیه به‌ منظور تشکیل نشست‌های چندجانبه در رقابت با آمریکا و چین، این فرصت از طریق مسکو برای دهلی‌ نو فراهم شده است. هرچند هند، همواره پاکستان را به حمایت از افراط‌ گرایی در منطقه متهم می‌ کند و تلاش دارد تا کشورهای منطقه از جمله روسیه را نسبت به اسلام‌ آباد بدبین سازد. این در حالی است که نقش پاکستان در مهار طالبان و سایر پیکارجویان در افغانستان به مراتب برای روسیه مهم‌ تر از تصفیه حساب‌ های سیاسی هند با پاکستان است.

در مقابل، روسیه نیز به دلایلی نیازمند هند است. روس‌ ها از زمان الحاق کریمه به روسیه در فوریه 2014 م، و در جریان جنگ داخلی اوکراین که تحریم‌ های گسترده اقتصادی غرب بر ضد مسکو را در پی داشت، برای خروج از انزوای بین‌ المللی به جلب نظر قدرت‌ های غیرغربی، همچون هند به‌ شدت نیاز پیدا کرده‌ اند. این امر موجب شده تا مقامات دهلی‌ نو از آن به سود خود بهره ببرند. یکی از دلایل اصلی افزایش فروش تسلیحات روسی به هند همین نیاز مسکو به فروش ادوات نظامی ‌است. هند در عین‌ حال می‌کوشد توازن را در روابط خود با روسیه و آمریکا، برخلاف ناخرسندی این دو کشور حفظ کند.

بسیاری براین اعتقادند اگر چه چین، هندوستان و روسیه سه رقیب با نگاه بدبیانه به هم هستند اما در برابر غرب به‌ خصوص آمریکا تا حدودی موضع مشترک دارند و همین موضوع بویژه نزدیک شدن دیدگاه های هند به چین و روسیه می‌ تواند آنها را در کنار هم قرار دهد. نومحافظه‌ کاران وفادار به اندیشه‌ های دوران جنگ سرد در آمریکا، مسکو را  همچنان دشمن شماره یک خود می‌ دانند و ایران را دشمن سرسخت خود در منطقه تلقی می‌کنند. از اینرو همکاری کشورهای روسیه، ایران و مخالفان سیاست‌های یکجانبه آمریکا یعنی هندوستان و چین پس از 11 سپتامبر سال 2001 م، پایه و اساس همکاری منطقه‌ ای برای ایجاد نظم چند قطبی را فراهم آورد.

آمریکا از معامله نظامی ‌هند و روسیه به‌ خصوص مورد خرید موشک‌های اس 400 راضی نیست و اعلام کرده است این تصمیم هند همکاری میان نیروهای هندی و آمریکایی را با مشکل روبرو می‌ کند. هند در سال 2018م، اعلام کرد که قصد دارد سامانه موشکی اس400 از روسیه بخرد. در حالی که ارتباطات دهلی‌ نو و واشنگتن در سال‌های اخیر تقویت شده و ایالات متحده از هند خواسته است تا نقش مهم‌ تری در منطقه هند و اقیانوسیه و همچنین افغانستان بازی کند، به نظر می‌ رسد معامله با روسیه تنش تازه‌ ای در رابطه هند و آمریکا ایجاد کرده است.

یک مقام ارشد کنگره آمریکا اعلام کرده است که این معامله قابلیت همکاری میان نیروهای هندی و آمریکایی را با مشکل روبرو خواهد کرد. ویلیام تورنبری William Thornberry رئیس کمیته خدمات نظامی ‌آمریکا در همین رابطه ابراز عقیده کرده است که دریافت این تکنولوژی از روسیه از سوی هر کشوری، آمریکا را مجبور به محدود کردن فروش تکنولوژی‌ های دیگر خواهد کرد. تورنبری که مسوول نظارت بر خدمات شرکت‌های نظامی ‌آمریکاست افزود «دریافت سیستم موشکی روسیه از سوی هند، چشم‌ انداز همکاری‌های آینده میان واشنگتن و دهلی‌نو را تهدید می‌کند». تورنبری همچنین اعلام کرد اگرچه آمریکا از تصمیم هند برای خرید سامانه موشکی روسیه ناراضی است اما این کشور دهلی‌نو را تحریم نخواهد کرد. وی افزود: «قانون تحریم‌های روسیه در مقابل کشورهایی که روابط قدیمی ‌با مسکو  دارند  نرمش بیشتری دارد. اما این نرمش تنها محدود به هند نیست و چندین کشور دیگر نیز در این گروه قرار دارند. برای این اینکه رئیس‌جمهور آمریکا بتواند برای کشور‌های خاص تخفیف در نظر بگیرد باید تغییر روابط کشور مورد نظر با روسیه را کنگره تایید کند. رویکردی که آمریکا در آینده نزدیک برای حل مساله روسیه به کار خواهد گرفت برای هند بسیار مهم است زیرا این کشور هنوز هم 60 درصد از تجهیزات نظامی ‌خود را از روسیه خریداری می‌کند.

واقعیت این است که ایران از ظرفیت های مناسبی برای توسعه همکاری روسیه و افغانستان با هند برخوردار است . تهران مناسبات دوجانبه و دوستانه با کابل و مسکو دارد . از سوی دیگر این کشورها شرایط مناسبی برای سرمایه گذاری در ایران دارند . با توجه به محور قرار گرفتن  ‌ایران از طریق بندر چابهار در توسعه روابط تجاری و اقتصادی هندوستان و افغانستان، به هر میزان که روابط دهلی‌ نو و کابل توسعه یابد بر توسعه روابط تهران و دهلی‌ نو نیز تاثیر مثبت دارد. روابط و دوستی افغانستان و هند تاریخی بوده و از دیرباز این کشور یکی از مولفه‌ های مهم و تاثیرگذار در تحولات سیاسی، اجتماعی،‌ اقتصادی و حتی فرهنگی افغانستان بوده است. مردم این کشور نیز نسبت به هند نگاه خوش بینانه‌ تری دارند. افغانستان و هند اکنون دوستان و متحدان استراتژیک محسوب می‌شوند. فرصت‌های این دوستی و اتحاد استراتژیک این است که افغانستان زمینه‌ های فراوانی برای رشد و توسعه اقتصادی دارد و هند نیز یکی از اقتصادهای پویا و رو به رشد دنیای جدید است، بنابراین این نیاز و همکاری می‌ تواند پیوند دو کشور را برای دوطرف بسیار سودمند و ثمربخش سازد. 

مناسبات روسیه و افغانستان با هند و چشم انداز توسعه آن، باتوجه به توسعه مناسبات دوستانه تهران با کابل و مسکو، ظرفیت های جدیدی برای همکاریهای ایران و هند در چارچوب تعاملات و همکاریهای منطقه ای فراهم می سازد.