IRIB World Service

در قسمت پنجم مجموعه برنامه، تاثیر چین و پاکستان بر روابط ایران و هند، بررسی خواهد شد.

یکی از عوامل مهم و تاثیرگذار در روابط ایران و هندوستان، مناسبات ایران و چین است. هندوستان و چین دو همسایه با قدرت اتمی ‌هستند. هر دو کشور پرجمعیت‌ ترین کشورهای جهان می‌ باشند. در سال‌های اخیر روابط راهبردی چین با پاکستان و واگذاری بندر گوادر این کشور به چین در چارچوب توسعه همکاری‌ های ترانزیتی و بازرگانی میان پکن و اسلام‌ آباد، بر روابط ایران و هندوستان تاثیرگذار بوده است. چین بر این تصور است حضور هند در بندر چابهار ایران به تشدید رقابت‌ های دهلی‌ نو و پکن در منطقه منجر خواهد شد و این در حالی است که از منظر ‌ایران بنادر چابهار و گوادر نه تنها رقیب هم نیستند بلکه مکمل هم هستند که هر دو در توسعه رفاه و ثبات اقتصادی در منطقه می  توانند نقش مهمی ایفاء نمایند.

چین دومین شریک بزرگ تجاری هند محسوب می‌ شود، در واقع علیرغم وجود رقابت میان دو کشور و تفاوت در رویکردهای سیاسی آنها ، مناسبات تجاری چین و هند گسترده می باشد. همچنین دو کشور چین و هندوستان از روابط سنتی و دیرینه‌ ای با ایران برخوردارند و در طول سالیان گذشته همواره این روابط تقویت شده است. علیرغم همکاریهای اقتصادی دهلی نو و پکن، هند تاکنون به ابتکار جاده ابریشم جدید چین نپیوسته است، و تلاش می‌ کند از طریق دیپلماسیِ کمک به کشورهای همسایه، با پکن مقابله کند و برای خود در آسیا - پاسیفیک ائتلافی از شرکا را ایجاد نماید. حضور چین در اقیانوس هند از جمله در سریلانکا و ایجاد پایگاه نظامی ‌در این کشور چالشی جدی برای سیاست منطقه‌ ای هند و نیروی دریایی این کشور می‌ باشد.

هند در پازل سیاست منطقه‌ای آمریکا در جنوب و شرق آسیا به‌ عنوان اهرمی‌ برای ایجاد موازنه با چین مورد استفاده قرار می‌گیرد.هرچه میزان رقابت آمریکا و چین عمیق‌ تر می‌ شود، اهمیت هند در سیاست منطقه‌ ای واشنگتن افزایش می‌ یابد. اگرچه اکنون دهلی‌ نو و پکن از دیدگاه‌ های غیرمنعطف سابق خود فاصله گرفته‌ اند، اما همچنان در برخی حوزه‌ های سیاسی و اقتصادی رقابت جدی میان دوطرف وجود دارد. چین در منطقه «گوادر»  یکی از غربی‌ ترین سواحل پاکستان، تاسیسات بندری و صنعتی عظیمی‌ را بنا نهاده و سال‌ هاست که سرمایه‌ گذاری گسترده‌ ای را در آن در چارچوب برنامه «یک کمربند- یک جاده» انجام داده است. هند هم در شرقی‌ ترین نقطه جغرافیایی ایران یعنی بندر«چابهار» متمرکز شده و سرمایه گذاری‌ هایی را در این منطقه انجام داده است. ایران در راستای رویکرد خود برای گسترش مناسبات با همه کشورهای منطقه، بارها تمایل خود برای سرمایه گذاری چین در بندر چابهار را نیز اعلام کرده است  و اقداماتی نیز در این خصوص انجام شده است . 

هدف هندوستان از سرمایه گذاری راهبردی در بندر چابهار، دسترسی آسان تجاری به افغانستان و آسیای‌ مرکزی بدون نیاز به جلب موافقت پاکستان است. در طرف مقابل، اگر چه هدف چین از حضور فعال در بندر گوادر پاکستان فعال کردن طرح‌های ترانزیتی خود از جمله یک جاده- یک کمربند عنوان شده است، اما برخی از محافل سیاسی، حضور چین در بندر گوادر پاکستان را پوششی برای حضور در منطقه خلیج فارس و دریای عمان، نظارت بر تحرکات ایالات متحده آمریکا در منطقه و تضمین امنیت حمل‌ و‌ نقل انرژی تلقی می‌ کنند. 

از منظر ایران، مناسبات ایران با هند یا مناسبات تهران با پکن نباید تحت تاثیر امریکا یا نیروهای ثالث قرار گیرد. علیرغم تسهیلاتی که  ایران در سالهای گذشته برای سرمایه گذاری هند در بندر چابهار پیش بینی کرده است ،  اما سال‌ ها است هند به بهانه تحریم‌ های آمریکا و با خودداری از اجرای تعهدات خود، اعلام می کرد چون نمی‌ تواند پول به ایران منتقل کند عملا پروژه را هم نمی‌ تواند اجرا نماید. همین موضوع باعث شده است تا در سال های اخیر برخی از کشورهای دیگر از جمله چین تلاش کنند جای هند را در سرمایه گذاری در چابهار پر کنند .  

هند سرمایه‌ گذاری تا مبلغ  150 میلیون دلار را طی دوره زمانی ده ساله در بندر چابهار تعهد کرده است. هند امیدوار است سرمایه‌ گذاری در بندر چابهار ایران در کنار سایر طرح‌ های اقتصادی دهلی‌ نو، به مقابله با طرح «رشته مروارید» چین در آسیا - پاسفیک و همچنین در رقابت با بندر گوادر پاکستان کمک می‌کند،علیرغم این ، هند در اجرای تعهدات سرمایه گذاری خود در ایران تعلل داشته است.  ابیشک سینگوی(Abhishek singgvi)، رهبر ارشد کنگره هند در توئیتی می نویسد: «چین بدون سروصدا اقدام کرده و پیشنهاد بهتری به ایران داده است. این برای هند باخت بزرگی است. این در حالی است که تعلل هندوستان در اجرای طرح‌های مشارکتی در ایران و تبعیت از تحریم‌های آمریکا ضد جمهوری اسلامی ‌ایران را نیز بایستی در این مورد دخیل دانست. گفته می شود بر اساس طرح همکاری 25 ساله ایران و چین، این کشور قصد دارد 400 میلیارد دلار در بخش‌های مختلف ایران سرمایه‌گذاری کند.

علاوه بر مناسبات ایران و چین که با حساسیت از سوی هند پیگیری می شود، مناسبات ایران با پاکستان نیز با توجه به اشتراکات فرهنگی و دینی دو کشور، با جدیت و حساسیت از سوی دهلی نو دنبال می‌شود. از نظر دهلی نو، روابط تهران و اسلام‌ آباد بیشترین تاثیر را بر روابط ایران و هندوستان دارد. زیرا پاکستان رقیب سنتی و اتمی ‌هند است. از این رو یکی از اهداف هندوستان از توسعه همکاری با ایران تلاش برای تاثیرگذاری بر روابط تهران و اسلام‌ آباد است. این در شرایطی است که ایران در عمل نشان داده است که سیاست موازنه‌ گرایی در روابط اش با پاکستان و هندوستان را دنبال می‌ کند و بدنبال تعمیق مناسبات با دو کشور و کمک به حل اختلافات اسلام آباد و دهلی نو است. ایران تلاش می  کند از مناسبات حسنه خود با هر دو کشور جهت تقویت همکاری های منطقه ای و رفع اختلافات در منطقه استفاده کند . 

دکتر نوذر شفیعی، کارشناس مسائل شبه‌ قاره و مدرس دانشگاه در ایران معتقد است: «عمران‌ خان نخست‌ وزیر پاکستان سیاست نزدیک شدن به ایران را انتخاب کرده است و تهران باید نهایت استفاده را از این فرصت برای بهوبد مناسبات اسلام آباد و دهلی نو انجام دهد و پاکستان  را به سمت و سوی تغییرات جدید و جدی در سیاست و نگاه خود نسبت به همسایگانش سوق دهد. ».