IRIB World Service

در قسمت چهارم مجموعه برنامه، چالش های مناسبات ایران و هند، بررسی خواهد شد.

روابط دهلی‌نو با واشنگتن، همواره عاملی برای بدبینی نسبت به بهبود روابط ایران و هند بوده است. برخی همواره بر این باورند روابط دهلی‌نـو با تهران می‌تواند به‌عنوان مانع بزرگی بر سر راه توافقات بیشتر هندوستان و آمریکا به شمار آید. با این وجود، کاهش روابط هند با آمریکا درپـی برقراری روابط دهلی‌نو با تهران، محتمل به ‌نظر نمی‌رسد. موضع‌گیری مقامات رسمی ‌هند در دوره نخست‌وزیری مودی به‌ وضوح نشان از تمایل دهلی‌نو برای یافتن راه میانه در بین مخاصمات ایران و آمریکا است. دو کشور بارها بر عدم تاثیر نیروهای ثالث بر مناسبات دوجانبه تاکید کرده اند .

 دکتر نوذر شفیعی، کارشناس مسائل شبه‌قاره در ایران براین باور است وقتی به آینده نگاه می‌کنیم درمی‌یابیم که آینده متعلق به آسیا است. به این معنا که هم بازار مصرف، هم بازار تولید و هم منابع انرژی در آسیا به وفور یافت خواهد شد. بنابراین، با این چنین نگاهی متوجه می‌شویم که ایران و هند به شدت نیازمند توسعه مناسبات برای حل نیازهایی هستند که در آینده با آنها مواجهند. به گفته این کارشناس، تلاش هند بر این است که به یک قدرت بزرگ تبدیل شود و ایران نیز تصمیم دارد به یک قدرت منطقه‌ای تبدیل شود. این در شرایطی است که لازمه تبدیل شدن به این جایگاه‌ها و کسب چنین موقعیت‌هایی، همکاری در حوزه‌های مختلف اقتصادی، سیاسی، امنیتی، ژئوپلیتیک و انرژی است. «با چنین نگاهی به موضوع درمی‌یابیم که ایران و هند به راحتی می‌توانند بخشی از نیازهای همدیگر را تامین کنند. بنابراین دو کشور باید نقشه راهی برای همکاری خود ترسیم کنند. این نقشه راه می‌تواند به روابط تهران- دهلی‌نو ثبات ببخشد و مانع از آن شود که بعضی از مسائل بر این روابط تاثیر منفی برجای بگذارد».

مهم ترین بخش در روابط ایران و هندوستان، خرید نفت و گاز مورد نیاز هندوستان از ایران است. به طور معمول ایران سالانه بالغ بر 12 درصد نفت مورد نیاز هند را تامین می‌کرده است. اما پرداخت بدهی های شرکت های پالایشگاهی و پتروشیمی ‌هند در سال‌های اخیر  به ایران را به تاسی از تحریم‌های مالی آمریکا با مشکل مواجه شده است. شرکت‌های هندی برای پرداخت پول نفت وارداتی از ایران بایستی از بانک مرکزی هند مجوز دریافت کنند که این بانک تحت تاثیر تحریم‌های مالی یکجانبه و غیر قانونی آمریکا ضد ایران جانب احتیاط را همواره مد نظر دارد. البته بنظر می رسد برخی از معدود محافل هندی مخالف توسعه مناسبات تهران و دهلی نو، از اقدام آمریکا در مخالفت با پرداخت بدهی‌های ایران از طریق منابع بانکی استقبال کرده‌اند و با تاخیر در پرداخت مطالبات ایران و یا پرداخت نکردن تلاش کرده‌اند سود بیشتری را نصیب خود کنند.

در هر حال، هند در موقعیت دشواری برای تصمیم‌گیری در مورد ادامه واردات نفت از ایران قرار داشته است،  دهلی‌نو  برای ممانعت از مواجهه مستقیم با آمریکا تلاش کرد تا در دیگر زمینه‌ها امتیازاتی از واشنگتن بگیرد. البته در شرایط حاضر ، ممکن است با ورود جو بایدن به کاخ سفید شرایط همکاری آمریکا و هند و این کشور با ایران نیز تغییر کند. به همین دلیل، برخی از کارشناسان معتقدند که برخلاف گذشته، هند از شرکت‌های پالایشی و نفتی خود نخواهد خواست که واردات نفتی از ایران را به کل متوقف کنند و از این شرکت‌ها با استفاده از اقداماتی همچون پرداخت به ارز محلی و پیش بینی ابزاری جایگزین برای بیمه، در برابر تحریم‌های ایالات متحده محافظت کند. با این حال، یکی از موارد تاثیرگذار بر روابط تجاری ایران و هندوستان، پرداخت نشدن کامل مطالبات مالی ایران از سوی دهلی‌نو است.

یکی دیگر از عوامل تاثیر‌گذار در روابط ایران و هندوستان، مناسبات تهران و اسلام‌آباد است. پاکستان و هندوستان دو رقیب اتمی ‌در جنوب آسیا هستند و بر سر مسایل مهمی‌ از جمله مالکیت کشمیر با هم اختلاف دارند و تاکنون سه بار با هم جنگ کرده‌اند. با این حال، روابط ایران و پاکستان از زوایای مختلف همچون فرهنگی، امنیتی و اقتصادی برای دهلی‌نو مهم و حساسیت برانگیز است. در حوزه امنیتی، رابطه پاکستان با هند مساله مهمی‌ است. پاکستان در رویاروی احتمالی با هند، ایران را عقبه استراتژیک خود می‌داند و امیدوار است جمهوری اسلامی ‌ایران در هر شرایطی از اسلام‌آباد در برابر دهلی‌نو حمایت کند. در حوزه فرهنگی نیز پاکستان مانند سایر کشورهای حوزه شبه‌قاره هند ایران را گهواره تمدنی و فرهنگی خود می‌داند. زبان فارسی در ادبیات و فرهنگ پاکستان موج می‌زند و از اشتراکات فرهنگی ایران و پاکستان حکایت دارد. در حوزه اقتصادی هم موضوع انرژی برای اسلام‌آباد از اهمیت روز افزونی برخوردار است. به همین دلیل خط لوله صلح پیشنهادی جمهوری اسلامی ‌ایران برای انتقال گاز به شبه‌قاره هند، در پاکستان بیش از هندوستان مورد استقبال قرار گرفت.

در برخی از محافل پاکستان، عامل هندوستان مانع توسعه مناسبات ایران و پاکستان تلقی می‌شود. متقابلاً در برخی از محافل هندوستان ، هرگونه رابطه میان ایران و پاکستان به زیان دهلی نو تصور می‌شود. این در حالی است که چنین برداشتی فقط یک سوء ظن تلقی می‌شود. زیرا کشورها می‌توانند بدون آنکه روابطشان بر کشور ثالثی سایه بیافکند و تاثیر منفی داشته باشد، همکاری مثبت و رو به توسعه داشته باشند. علاوه براین، پاکستان همواره انتظار دارد در منازعه  کشمیر، جمهوری اسلامی ‌ایران از موضع اسلام‌آباد در برابر دهلی‌نو حمایت کند که در بسیاری از مواقع موجبات ناخشنودی هند را فراهم کرده است. در مساله افغانستان نیز همکاری‌های ایران با هندوستان از جمله در ارتباط با بندر چابهار و ایجاد امکان ارتباط و دسترسی این کشور به افغانستان موجبات ناخشنودی پاکستان شده است. به همین دلیل جمهوری اسلامی ‌ایران براساس منافع ملی خود کوشیده است با هر دو کشور پاکستان و هندوستان روابط حسنه و مناسبی را داشته باشد.

بموازات امریکا و رژیم صهیونیستی، عربستان سعودی نیز درسالهای اخیر برای جلوگیری از توسعه مناسبات تهران و دهلی نو تلاش کرده است . البته در سال‌های اخیر ظهور گروه تروریستی تکفیری داعش و اتهام جدی دهلی‌نو ضد عربستان سعودی در حمایت از این گروه تروریستی، بر روابط هندوستان و عربستان سعودی تاثیر منفی گذاشته است. مردم هندوستان از جمله اندیشمندان و صاحبنظران با برگزاری تظاهرات گسترده دولت عربستان سعودی را به خاطر کمک‌هایش به گروه تروریستی داعش محکوم کردند.عربستان سعودی در ادامه خصومت خود با جمهوری اسلامی ایران درصدد است با جذب هندوستان از طریق ابزار انرژی، مانع از گسترش روابط ایران با آن کشور شود. یکی از راه کارهای ریاض در این خصوص تلاش برای  کسب بیشترین سهم از نفت وارداتی هندوستان است. این در حالی است که به گفته نارندرا مودی نخست وزیر هند، این کشور 18 درصد از کل نفت وارداتی خود را از عربستان سعودی تامین می کند.

 حضور تعداد کثیری از کارگران هندی در عربستان سعودی که درآمدهای آنها به عنوان یکی از منابع درآمدی دولت دهلی نو محسوب می شود، از جمله اهرم های تاثیر گذار  بر روابط هند و عربستان سعودی تلقی می شود. دولت دهلی نو همواره خواهان افزایش سهمیه کارگری هند در بخش اشتغال عربستان سعودی است.این در شرایطی است که اغلب محافل هندی توسعه نفوذ عربستان سعودی را عاملی برای توسعه وهابیت تکفیری در میان مسلمانان هندی می دانند . این موضوع می تواند تبعات منفی برای هند بویژه از بعد مساله کشمیر و از بین بردن زندگی مسالمت آمیز ادیان و مذاهب در این کشور داشته باشد .از اینرو بسیاری از محافل هندی معتقدند دولت هند باید با فعالیت های مخرب ریاض در این کشور و همچنین تلاشهای آن برای اخلال در مناسبات تهران و دهلی نو با جدیت مقابله کند.