IRIB World Service

در قسمت هفتم مجموعه برنامه ی، تهدیدات بیولوژیک؛ مسئولیت کشورها و سازمان های بین المللی، کنوانسیون سلاح های بیولوژیکی و چالش های آن، بررسی خواهد شد.

مهمترین دستاورد همکاری و مشارکت بین المللی در حوزه مبارزه با سلاح های بیولوژیک، کنوانسیون سلاح های بیولوژیکی Biological Weapons Convention (BWC) است که در سال 1972م تصویب شد. این کنوانسیون در تکمیل پروتکل 1925 ژنو شکل گرفته است و دارای 183 عضو است . می توان کنوانسیون BWC را در دسته کنوانسیون های مورد پذیرش اکثریت اعضای سازمان ملل معرفی کرد. رژیم صهیونیستی، تیمور شرقی و سودان جنوبی به این کنوانسیون نپیوسته اند. دلیل این موضوع، تحرکات گسترده رژیم صهیونیستی برای ایجاد زرادخانه سلاح های بیولوژیکی، شیبه زرادخانه هسته ای این رژیم می باشد.

پیوستن به کنوانسیون سلاح های بیولوژیکی که بسیاری از دولت های جهان آن را مورد پذیرش قرار داده اند، حقوق و تعهداتی برای اعضا ایجاد می کند. حقوق و تعهداتی که برای همه اعضا لازم الاجرا است. ماده اول این کنوانسیون الزام آور؛ در اختیار داشتن سلاح های بیولوژیک برای کشورهای عضو را ممنوع اعلام کرده است. اولین کنفرانس بررسی این کنوانسیون در سال 1980 و دومین کنفرانس آن در سال 1986 برگزار شد. 

در کنفرانس دوم بررسی کنوانسیون سلاح های بیولوژیکی، ایالات متحده، شوروی را متهم به برنامه تولید سلاح های بیولوژیک در خاک کشور خود کرد. کنفرانس سوم مربوط به کنوانسیون سلاحهای بیولوژیکی که در سال 1991 برگزار شد، بسیار مهم بود زیرا جنگ سرد به پایان رسیده بود. همچنین جنگ اول خلیج فارس (حمله عراق به کویت) و به دنبال آن طرح ادعای برنامه سلاح های کشتار جمعی عراق مورد توجه بود. نگرانی جامعه جهانی در این دوره، حرکت برخی از کشورها به سمت تولید سلاح های بیولوژیک پس از جنگ سرد بود.در این کنفرانس گروه های غیر دولتی و فرادولتی از جمله سازمان بهداشت جهانی نیز نقش آفرینی کردند.

کنفرانس ویژه ای در سال 1994 به درخواست اکثریت کشورهای عضو کنوانسیون سلاح های بیولوژیکی، برگزار شد. در این کنفرانس کشور های عضو تصمیم گرفتند که با ایجاد یک گروه موقت، مذاکره در مورد یک سند قانونی الزام آور به منظور مقابله با اشاعه سلاح های هسته ای را انجام دهند. دو سال بعد یعنی در سال 1996 معاهده ی  NPT یا همان پیمان منع گسترش سلا ح های هسته ای شکل گرفت. علیرغم این پیشرفت ها، در سال 1997 مشخص شد مشکلی جدی در نظارت بر پیمان مربوط به سلاح های بیولوژیکی وجود دارد. چرا که برخی از سموم، قابل استفاده در تولید واکسن و سایر مصارف صلح آمیز است اما می شد از همان مواد برای تولید سلاح مخرب بیولوژیکی بهره گرفت.

عوامل بیولوژیکی را می توان در مدت زمانی کوتاه ایجاد کرد و از بین برد. این موضوع باعث می شود کشف موارد نقض کنوانسیون BWC همچون نقض کنوانسیون های مربوط به مسائل هسته ای و شیمیایی بسادگی قابلیت ردیابی نداشته باشد. برای رفع این مشکل سازمان منع سلاح های بیولوژیک در سال 1997م آغاز به کار کرده و بازرسی های سرزده شکل گرفت. این تغییرات مورد استقبال بسیاری از کشورهای عضو قرار گرفت اما ایالات متحده در این خصوص سکوت کرد . همزمان با حادثه مشکوک 11 سپتامبر در آمریکا و انتشار سم سیاه زخم در این کشور، کنفرانس بررسی کنوانسیون BWC در سال 2001-2002 برگزار شد. در این کنفرانس، نظارت بر مهندسی های ژنتیک و آزمایش های علمی پر خطر، مطرح شد. مباحث این کنفرانس همچنین اختلافات کشورها در مورد نحوه اجرایی کردن کنوانسیون سلاح های بیولوژیکی را نشان داد.

یکی از چالش های کنوانسیون سلاح های بیولوژیک، کاهش رشد عضویت بوده است. رژیم صهیونیستی و برخی از کشورها همچون سودان، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان به کنوانسیون نپیوسته و یا آن را امضا یا تصویب نکرده اند. این فرآیند می تواند موضوع چالش برانگیز جدی برای کنوانسیون باشد چرا برخی از این کشورها میزبان آزمایشگاه های نظامی بیولوژیکی امریکا هستند. اما بزرگترین نقطه ضعف کنوانسیون BWC ضعف مکانیزم نظارت بر اجرای مقررات کشور های عضو بوده است. کنوانسیون سلاح های بیولوژیک اگرچه تلاشی مهم برای مهار خطر جنگ های بیولوژیک و مقابله با انتشار مواد مخرب برای بشریت بوده است اما به طور کامل موفق نبوده است. بطوریکه تعداد کشورهای دارای سلاح های بیولوژیکی که در زمان لازم الاجرا شدن این کنوانسیون 5 کشور بوده به 12 کشور رسیده است. ضمن اینکه خطر دستیابی گروه های تروریستی به سلاح های بیولوژیکی نیز افزایش یافته است.

«ینس استولتنبرگJens Stoltenberg» دبیرکل ناتو در خصوص سلاح های بیولوژیکی و ارتباط  کرونا و سلاح های  بیولوژیکی گفته است:کرونا ویروسی نیست که در آزمایشگاه ایجاد شده باشد، اما خطرات موجود در ارتباط با استفاده از آن در جنگ بیولوژیکی وجود دارد. از این رو ناتو باید راهبردهای امنیتی خود را تقویت کند.  ناتو در حال بهبود تبادل اطلاعات برای جلوگیری از حملات احتمالی با سلاح های بیولوژیکی است. کاربرد این سلاح ها، مانند سلاح های شیمیایی، طبق قواعد بین المللی ممنوع است، اما ما باید برای مقابله با آنها آماده باشیم زیرا می دانیم این سلاح ها هنوز در دسترس هستند. آنها می توانند توسط بازیگران دولتی و همچنین توسط تروریست ها مورد استفاده قرار گیرند. اگر چه دبیر کل ناتو اعلام نمی کند که سلاح های بیولوژیکی در کدام کشورها قابل دسترس هستند اما شواهد متعددی وجود دارد که برخی از اعضای ناتو مانند امریکا، انگلستان و فرانسه تولید کننده اصلی سلاح های بیولوژیکی هستند.

یکی از جدی ترین مواردی که می تواند در تقویت کنوانسیون سلاح های بیولوژیک، موثر واقع شده و احتمال مخفی کاری برخی دولت ها را کاهش دهد، قانون «تشدید بازرسی های سرزده» است. این قانون همه کشورها را برابر در نظر گرفته و این امکان را ایجاد می کند که در صورت تمایل آمریکا برای بازرسی سرزده از خاک کشوری که به آن مشکوک است، این امتیاز برای سایرین هم وجود داشته باشد که از خاک آمریکا بازرسی سرزده به عمل آورد. این قانون در دوره ریاست جمهوری جرج بوش مطرح شد اما دولت بوش این قانون را مخرب برای اسرار تجاری و ضد ذفاع بیولوژیک خواند و آن را رد کرد. بر این اساس اغلب اعضای کنوانسیون سلاح بیولوژیک، منتقد رویکرد ایالات متحده هستند و آن را مانعی جدی در مسیر تقویت این کنوانسیون می دانند.