IRIB World Service

در قسمت چهارم مجموعه برنامه ی، تتهدیدات بیولوژیک؛ مسئولیت کشورها و سازمان های بین المللی، کنوانسیون های مربوط به منع تهدیدات، سلاحها و جنگ های بیولوژیکی، بررسی خواهد شد.

از زمان تاسیس سازمان های بین المللی موثر همچون سازمان های ملل متحد و سازمان بهداشت جهانی، در خصوص منع استفاده از سلاح ها و آزمایشات بیولوژیک مخرب برای سلامت بشر، اقدامات و تصمیماتی صورت گرفته است. یکی از اهداف سازمان های بین المللی از جمله سازمان بهداشت جهانی، صیانت از سلامت عمومی و توقف فعالیت های مخرب بیولوژیکی بوده است. ماده 55 فصل نهم منشور ملل متحد مصوب سال 1945 ، دولت ها را به ترویج راه حل هایی برای حل مشکلات مربوط به سلامت عمومی متعهد می کند. براین اساس هرگونه فعالیت مخرب از جمله فعالیت های بیولوژیکی که سلامت عمومی را به خطر می اندازد ، ممنوع می باشند.

تصمیمات جهانی مربوط به سلامت عمومی، در میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مصوب 1966  منعکس شده است. بر اساس این میثاق ، دولت ها موظف می شوند در جهت سلامت کودکان، کاهش مرگ و میر، بهبود بهداشت محیط، بهداشت صنعتی، پیشگیری و درمان بیماری های واگیر اقداماتی را انجام دهند. میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی و کنوانسیون های چهارگانه ژنو نیزحاوی مفادی در حمایت از سلامت عمومی و منع کاربرد سلاح های مرگبار از جمله بیولوژیکی هستند. در معاهدات بین المللی هر گونه اقدام مخرب علیه سلامت انسان با جدیت منع شده و تلاش سازمان های بین المللی بر این بوده است که هر گونه اقدام مخاطره آمیز برای انسان را محدود و ممنوع نمایند.

در سال 1925 پروتکل ژنو استفاده از سلاح های بیولوژیک را ممنوع کرد. اولین پیمان خلع سلاح چند جانبه تحت عنوان کنوانسیون سلاح های بیولوژیک ( Biological Weapons Convention BWC  ) به عنوان تلاش موثر جامعه جهانی برای مقابله با سلاح های بیولوژیک در سال 1972 شکل گرفت. در ماده یکم این کنوانسیون دامنه ممنوعیت ها گسترش یافته است و کشورها در هر شرایط متعهد می گردند که از تولید، استفاده و خرید و فروش انواع سموم میکروبی و بیولوژیک خودداری نمایند. رکن اصلی ضمانت اجرایی کنوانسیون سلاح های بیولوژیک، سازمان منع سلاح های شیمیایی است. این کنوانسیون تا سال 2013 توسط 190 کشور پذیرفته شده است. از جمله  طرف ها و کشورهایی که این کنوانسیون را نپذیرفته اند آنگولا، برمه، مصر، رژیم صهیونیستی، سودان جنوبی و کره شمالی هستند.

یکی از شیوه های به کار گرفته شده در جنگ های بیولوژیکی بر هم زدن نظم محیط زیستی و ایجاد تغییرات مخاطره آمیز جوی است. بر این اساس، کنوانسیونی با عنوان کنوانسیون انمودEnvironmental Modification Convention )  ENMOD  ) در سال 1977 شکل گرفته است. کنوانسیون انمود هرگونه استفاده از ابزار های نظامی را که منجر به تغییر محیط زیست و برهم خوردن چرخه طبیعت بشود، ممنوع اعلام کرده است. هدف از کنوانسیون انمود، جلوگیری از اکوسیستم کُشی است.

عباس پورهاشمی حقوقدان و پژوهشگر ایرانی در این خصوص معتقد است: «اکوسیستم کشی بین المللی بر مبنای تخلف عمدی یا سهوی از حقوق بین الملل عرفی محیط زیست  تعریف شده است. جرم اکوسیستم کشی داخلی باید به عنوان دستکاری یا تخریب عمدی یا سهوی هر جنبه از محیط فیزیکی که به تمام یا بخشی از اکوسیستم جهانی صدمه بزند یا آن را به استثمار درآورد تعریف شود. این تعریف نه تنها اعمال تخریب کننده محیط زیست بلکه اعمالی را در بر می گیرد که از آن به عنوان مجرای تخریب استفاده می کنند.»

اولین اقدام حقوقی بین المللی در خصوص کاهش استفاده از سلاح های بیولوژیک مربوط به پروتکل ژنو 1925 است که در سال 1928 لازم الاجرا شد. پروتکل ژنو، فقط توانست استفاده از سلاح های بیولوژیک را ممنوع اعلام کرده و استفاده کنندگان را جنایتکاران جنگی بداند. این پروتکل امروزه نیز جزئی از حقوق بین الملل عرفی است و برای همه کشور ها الزام آور تلقی می شود. می توان گفت پروتکل ژنو به یک معاهده عرفی بین المللی تبدیل شده است. حقوق بین الملل همچنین با تصویب کنوانسیون منع استفاده از سلاح های میکروبی (1975) و کنوانسیون بین المللی منع جنگ افزار های شیمیایی (1993) اقداماتی موثر در جهت کاهش تهدیدات بیولوژیک انجام داده است.

از منظر حقوق بین الملل بشردوستانه، استفاده از تسلیحات بیولوژیک و شیمیایی در جنگ ها، جنایت جنگی به شمار می رود و می تواند موجبات مداخله بشردوستانه و حمله به آن کشور البته در صورت تایید شورای امنیت سازمان ملل را فراهم آورد. اگرچه اقدامات حقوقی بین المللی در کاهش تهدیدات بیولوژیک تا حدی موثر بوده است اما با گسترش تکنولوژی های نوین، اشکال تهدیدات بیولوژیکی و شیمیایی تغییر کرده است که نیازمند اقدامات حقوقی و بین المللی موثر و نوین می باشد.

استفاده‌ عراق از سلاح‌های شیمیایی و بیولوژیکی علیه ایران، نشان داد که مکانیسم های موجود جهانی برای مقابله با سلاح های بیولوژیکی و شیمیایی ناتوان هستند. رژیم بعث عراق، در طول جنگ تحمیلی علیه ایران، برخلاف تعهدات بین‌المللی و در نقض آشکار قواعد حقوقی حاکم بر مخاصمات مسلحانه، اقدام به تهیه و تولید و انبارداری و استفاده مکرر از سلاح‌های شیمیایی کرده است. آنچه باعث تأثر بیشتر نسبت به این فاجعه می‌شود، تعلل جامعه‌ بین‌المللی در اقدام مؤثر علیه این جنایت ننگین است.. از این رو این انتظار در جامعه جهانی وجود دارد که ضمانت اجرایی جدی برای  تحقق اهداف کنوانسیون های مربوط به منع سلاح های شیمیایی و بیولوژیکی تصویب شود.

همانطور که ذکر شد، حقوق بین الملل بشر و بشردوستانه، به صورت جدی تولید، انبار و کاربرد سلاحهای شیمیایی و بیولوژیکی را ممنوع کرده است. کاربرد نظامی این ابزارها و سلاح ها، جنایت بین المللی محسوب می شود و آمران و عاملان آن باید بر اساس قواعد بین المللی در دیوان بین المللی کیفری تحت تعقیب قرار گیرند.