تهدیدات بیولوژیک؛ مسئولیت کشورها و سازمان های بین المللی قسمت اول تاریخچه و رویکرد قدرت های بزرگ در برابر سلاح های بیولوژیکی
در قسمت اول مجموعه برنامه ی، تهدیدات بیولوژیک، تاریخچه و رویکرد قدرت های بزرگ در برابر سلاح های بیولوژیکی، بررسی خواهد شد.
به روایت تاریخ استفاده از ابزار های بیولوژیک در جنگ ها و مناقشات ریشه در دوران باستان دارد. در اسناد به جای مانده از امپراتوری هیتی ها مربوط به 1300 سال قبل از میلاد، فرستادن افراد مریض و گیاهان سمی برای حمله به دشمن اشاره شده است. در افسانه یونانی هومر نیز موضوع استفاده از گیاهان سمی در طول اولین جنگ یونان باستان مطرح شده بود. در قرون وسطی که موضوع شیوع بیماری طاعون دغدغه جدی بشر آن روزگار بود امپراتوری مغول برای کشورگشایی به شهرهای محاصره شده ، اجساد طاعون زدگان را به وسیله منجنیق پرتاب می کرد. همچنین استفاده ابزاری از طاعون که در اروپا با عنوان مرگ سیاه شناخته می شود، توانست بخش های گسترده ای از اروپا را آلوده و جمعیت را تحت تاثیر قرار دهد و پس از آن نیز موارد متعدد از این قبیل استفاده از ابزارهای بیولوژیک به وفور در تاریخ وجود دارد.
در سده اخیر اولین مرکزی که به صورت خصوصی بر برنامه های تحقیقاتی در خصوص سلاح های بیولوژیک متمرکز شد، توسط سر فدریک گراند در سال 1940 تاسیس شد. این مرکز ظاهرا بدون حمایت دولت در آمریکای شمالی آغاز به کار کرد. در دوره جنگ جهانی دوم خطر گسترش تسلیحات بیولوژیک آلمان نازی بسیار مهم بود. اما بر خلاف انتظار این آلمانی ها نبودند که برنامه گسترش سلاح های بیولوژیک خود را پیگیری می کردند، بلکه ژاپن دارای برنامه گسترش تسلیحات بیولوژیکی بزرگی بود و برای حمله به چین از این نوع ابزار بهره گرفت. در سال 1939 ژاپن به دنبال تکثیر ویروس تب زرد بوده است. مغز متفکر تسلیحات بیولوژیک ژاپنی شیرو ایشی Shirō Ishii فردی دارای گرایشات ملی گرایانه افراطی، تصور می کرد، دستیابی ژاپن به تسلیحات بیولوژیکی، یک ابزار قدرتمند و کارآمد برای پیشبرد اهداف این کشور است.
شیرو ایشی تحقیقات خود را در سال 1930 در دانشکده پزشکی ارتش توکیو آغاز و در زمان جنگ جهانی دوم به عنوان رئیس برنامه های بیولوژیکی ژاپن منصوب شد. طی این برنامه 25 عامل بیماری زای بیولوژیکی بر زندانیان آزمایش شد و جان بسیاری از آنان را گرفت. پس از انجام این تحقیقات ارتش ژاپن هواپیمای حامل کک ها و جانوران آلوده به بیماری طاعون را بر فراز شهر های چین انداخته و این بیماری را در چین فراگیر کردند. 30 هزار نفر در این عملیات که توسط نیرو های ایشی طراحی شده بود کشته شدند. آثار و تبعات این حملات حتی پس از تسیلم شدن ژاپن و تا سال 1947 باقی مانده بود. پس از پایان جنگ جهانی دوم اتحاد جماهیر شوروی برخی از محققان جنگ زیستی ژاپن را به جرم جنایات جنگی محکوم کرد اما ایالات متحده در ازای دریافت اطلاعات در مورد آزمایش های انسانی، محققان را آزاد کرد. برنامه های گسترش سلاح های بیولوژیک توسط ایالات متحده نیز دنبال می شد تا اینکه ریچارد نیکسون رئیس جمهور آمریکا در سال 1972 با پیوستن به کنوانسیون منع سلاح های بیولوژیکی و سموم( Biological and Toxin Weapons Convention (BTWC توقف فعالیت های تحقیقاتی بیولوژیکی آمریکا در آن مقطع را اعلام کرد. با وجود این امروزه امریکا پیشرفته ترین آزمایشگاه نظامی بیولوژیکی را در اقصی نقاط جهان دارد.
همانطور که ذکر شد سلاح های بیولوژیکی پیشرفته که برخی از کشور ها دنیا به دنبال بهره گیری از آن هستند نیازمند ساختار تحقیقاتی ویژه هستند. کشور هایی که دارای تسلیحات و برنامه تولید سلاح های بیولوژیکی هستند شامل امریکا، تایوان، کانادا، چین، فرانسه، آلمان، رژیم صهیونیستی، ژاپن، روسیه، افریقای جنوبی و انگلستان می شوند. نکته قابل توجه اینست که در میان فهرست کشور های دارای برنامه تسلیحات بیولوژیک، همه اعضای اصلی شورای امنیت سازمان ملل متحد حضور دارند.
چین یکی از جدی ترین موافقان تنظیم پیمان منع استفاده از سلاح های بیولوژیک بوده است و در سال 1984 به کنوانسیون منع سلاح های بیولوژیک پیوسته است. چین یکی از قربانیان سلاح های بیولوژیک در زمان حمله ژاپن بوده است. برنامه صنعت بیولوژیک چین قابلیت های فراوانی به وجود آورده که به عقیده برخی کشورها می تواند مورد استفاده دوگانه قرار بگیرد اما چین به طور مداوم تاکید می کند که برنامه بیولوژیکی تهاجمی ندارد. وزارت امور خارجه ایالات متحده، چین را متهم به داشتن برنامه خطرناک بیولوژیکی می کند. گرچه برای این ادعای خود مدرک معتبری ارائه نمی کند. چین در سال 1952 به پروتکل ژنو می پیوندد اما پایبندی خود به این پروتکل را مشروط به پایبندی طرف مقابل می داند و کشورهایی که خود را ملزم به رعایت پروتکل نمی دانند مورد استثنا چین قرار می گیرند.پروتکل ژنو در سال 1925 برای منع جنگ های شیمیایی و بیولوژیکی میان کشورها در جامعه ملل به تصویب رسید.
مقامات رسمی چین همواره از نابودی کامل سلاح های بیولوژیک حمایت کرده و با حمایت از کنوانسیون منع سلاح های بیولوژیک و سموم Biological and toxin weapons convention (BTWC اعلام کردند که پکن سیاست عدم توسعه، تولید و ذخیره سلاح های بیولوژیک را دنبال می کند.اما این اتهام همواره به چین وارد می شود که برنامه های تحقیقاتی بیولوژیک خود را متوقف نکرده و می تواند این برنامه را با کاربردی دوگانه و یا حتی صادرات سلاح های مخرب بیولوژیکی برای هم پیمانان خود دنبال کند. چین برنامه تحقیقات بیولوژیک خود را صرفا دفاعی عنوان کرده و در سال 2007 برنامه 20 ساله برای بررسی بیماری های همه گیر طبیعی، ساخت واکسن و تجهیزات محافظت شده اعلام کرد. برنامه ای که در مرکز انیستو ویروس شناسی ووهان پیگیری می شود. خطری دیگر که در مورد چین مطرح است عدم سیستم نظارتی دقیق و کمبود اراده رهبران سیاسی در مقابل اعمال نفوذ صاحبان سرمایه است که این امکان را فراهم می آورد تا صادرات داخلی مواد مخرب بیولوژیکی از کنترل خارج شود. مقامات چینی با رد این ادعاها، امریکا را بزرگترین تهدید از منظر ساخت سلاح های بیولوژیکی می دانند.
پرفسور علی کریمی محقق و فوق تخصص مهندسی ژنتیک در خصوص جنگهای بیولوژیکی اعتقاد دارد: آمریکا بعد از جنگ جهانی دوم تمام اطلاعات واحد ۷۳۱ در ژاپن به فرماندهی ژنرال شیرو ایشی را گرفت و به بزرگترین سازنده سلاحهای بیولوژیکی تبدیل شد. شوروی سابق، انگلستان و رژیم صهیونیستی در غرب آسیا یکی از وحشتناک ترین مراکز تحقیقاتی توسعه سلاح های بیولوژیک را دارند. قطعاً کشورهای دیگر نیز وقتی دیدند این تهدید جدی است، در این حوزه کار کردند. کشور چین نیز به دلیل محیط خاص پرورش دام منشأ انواع بیماریهای عجیب و غریب است؛ زیرا انواع حیوانات را در یک مکان نگهداری میکنند و در معرض اتهام تولید سلاحهای بیولوژیکی قرار دارند.
فرانسه جز کشور هایی که در نگاه اول، اکثر معاهدات منع گسترش سلاح های هسته ای و رژیم های کنترل صادرات مواد مخرب بین المللی را پذیرفته است. پاریس، از پایان جنگ سرد، نیروی هسته ای خود را کاهش داده اما هنوز هم توانایی هسته ای قابل توجهی را حفظ کرده است. پاریس در طول دو جنگ جهانی برنامه های سلاح بیولوژیک و شیمیایی را ایجاد کرده است. برنامه توسعه سلاح های بیولوژیک فرانسه از سال 1921 تا 1926 شکل گرفته و پس از مدتی از سال 1935 تا 1940 گسترش یافته است.
بر اساس شواهد، در این دوره مشخص، فرانسه از سوسک های سیب زمینی به عنوان سلاح بیولوژیکی استفاده کرده است. در حوزه سلاح های شیمیایی تولید گاز خردل در جنگ جهانی دوم توسط فرانسه به صورت گسترده صورت گرفته است و در دهه 1960 این کشور به تولید و ذخیره سازی گاز اعصاب اقدام کرده است. فرانسه در 2 مارس 1995 به کنوانسیون سلاح های شیمیایی پیوسته است. اما تحقیقات نظامی بیولوژیکی سیاسی فرانسه هرگز قطع نشده است.
در حوزه بیولوژیکی انگلستان در سال 1934 برنامه تحقیقاتی استفاده از عوامل بیماری زا و عامل طاعون را در دستور کار داشت. اما پس از دهه 1950 برنامه تسلیحاتی بیولوژیک خطرناک و تهاجمی از این کشور دیده نشده است. اگرچه برنامه دفاع بیولوژیکی این کشور با کاربرد دو گانه همچنان برقرار است. انگلستان در مارس 1975 به کنوانسیون منع سلاح های بیولوژیک و سموم BTWC پیوست. در حوزه مواد شیمیایی، انگلستان در جنگ جهانی دوم دارای تجهیزات مخربی برای تولید گاز فسژنPhosgene، خردل Ipritو لویزیتLewisite بود، اما در سال 1957 ظاهرا از برنامه سلاح های شیمیایی خود صرف نظر کرده است و کنوانسیون های مربوط به منع سلاح های شیمیایی CWC را در سال 1996 تصویب کرده است. علیرغم این موضوع ، ارسال سلاح های شیمیایی به رژیم صدام توسط فرانسه و انگلستان در جریان جنگ تحمیلی رژیم بعث عراق علیه ایران، نشان داد که کارخانجات نظامی تولید سلاحهای مخرب شیمیایی کشورهایی مانند فرانسه و انگلستان همواره فعال بوده است.