اختلافات روسیه و آمریکا در دوره ترامپ (قسمت اول) / تعارضات ریشه دار آمریکا و روسیه
در قسمت اول مجموعه مقالات اختلافات روسیه و آمریکا در دوره ترامپ، تعارضات ریشه دار آمریکا و روسیه بررسی می شود.
اگر چه تضادها و اختلافات میان روسیه و آمریکا در دوره ریاست جمهوری دونالد ترامپ تشدید شد اما دو کشور از 70 سال اخیر در دوران جنگ سرد و پس از آن، دارای بیش ترین پیشینة رقابت های تاریخی، ژئوپلیتیکی و راهبردی بوده اند. بحران اوکراین به عنوان تداوم منازعات ژئوپلیتیکی آمریکا و روسیه در شرق اروپا در کنار توسعه جغرافیایی ناتو به سوی شـرق، انقلابهای رنگی، جنگ روسیه با گرجستان بر سر مناطق جداییطلب اوستیای جنوبی و آبخازیا، استقرارسپر دفاع موشکی آمریکا در شرق اروپا و گسترش مبادلات انرژی روسیه به سوی کشورهای اروپای غربی از جمله آلمان را می توان مهم ترین موارد اختلافی واشنگتن و مسکو در سال های اخیر قلمداد کرد." به اعتقاد جان مرشایمر (John Mearsheimer ) دانشمند علوم سیاسی در آمریکا و بنیانگذار نظریه رئالیسم تهاجمی، ایالات متحده آمریکا و متحدان اروپایی آن بیش ترین مسئولیت را در قبال بحران اوکراین داشتند. مشکل اصلی در روابط مسکو و واشنگتن گسترش ناتو است. وی عقیده دارد که از اواسط دهه 90 رهبران روسیه به وضوح مخالفت خود را با گسترش ناتو اعلام کرده بودند."
در22 فوریه 2014 م، با تشدید تنشها و درگیریهای خیابانی از سوی غربگرایان در اوکراین ، ویکتور یانوکوویچ (Viktor Fedorovych)رئیس جمهور این کشور از قدرت برکنار شد و به روسیه رفت. در همان حال، شبه جزیره کریمه از طریق برگزاری همهپرسی سراسری موافقت خود را مبنی بر الحاق به روسیه اعلام کرد. پس از آن، تنش میان روسیه و غرب وارد مرحله جدیدی شد به گونه ای که کشورهای کانادا، آمریکا و اتحادیه اروپا تحریمهایی را ضد روسیه تصویب کردند که به عنوان شدیدترین تحریمها علیه این کشور از زمان فروپاشی اتحاد شوروی تاکنون شناخته میشود." ویکتوریا نولاند(Victoria Nuland) دستیار جان کری وزیر امور خارجه وقت آمریکا در زمان ریاست جمهوری باراک اوباما و کارشناس مسایل سیاسی معتقد است، واشنگتن از زمان فروپاشی شوروی برای حمایت از "به اصطلاح" آرزوهای مردم اوکراین در رسیدن به یک دولت دموکراتیک و قویتر، 5 میلیارد دلار اختصاص داده است."
یکی دیگر از اختلافات گسترده آمریکا و روسیه در دوره ترامپ به تحولات سوریه مربوط می شود. یکی از مهم ترین اهداف سیاست خارجی روسیه در سال های اخیر اثبات این امر بوده است که در حل مسائل اصلی جهانی نمیتوان فدراسیون روسیه را نادیده گرفت. از این رو حضور روسیه در سوریه به این کشور کمک کرده است تا به اهداف جدید جهانی خود برسد و موقعیت چانهزنی خود را نسبت به ایالات متحده بهبود بخشد. سوریه یکی از مهمترین متحدین روسیه در منطقه غرب آسیا است. پایگاه دریایی هر چند کوچک طرطوس (Tartus) نقش مهمی در حمایت از عملیات دریایی روسیه در دریای مدیترانه ایفا میکند و نماد مهم حضور روسیه در غرب آسیا است. از دیدگاه مسکو، گسترش تروریسم تکفیری در سوریه و سقوط احتمالی دولت بشار اسد، می تواند ضربه جدی به نفوذ منطقهای روسیه در غرب آسیا وارد کند. همچنین شهرت روسیه را به عنوان یک شریک قابل اعتماد و قدرتمند در میان متحدان این کشوردر آسیای مرکزی و قفقاز کاهش دهد. از این رو، روسیه در مورد سیاست های ایالات متحـده در قبال سوریه نه تنها نگران است بلکه با مشابهت سازی با بحـران لیبـی از همراهـی بـا ایـالات متحـده و تـصویب قطعنامه در شورای امنیت سازمان ملل متحد ضد سوریه اجتناب کرد.
یکی دیگر از موارد مهم اختلاف میان مسکو و واشنگتن موضوع فعالیت های هسته ای صلح آمیز جمهوری اسلامی ایران است. روسیه ضمن مشارکت در ساخت نیروگاه هستهای بوشهر و همچنین عضویت در شورای امنیت سازمان ملل متحد، به عنوان یکی از کشورهای طرف مذاکره کننده با ایران در چارچوب گروه 1+5 نقش مهمی در این فرایند داشته است. ولادیمیر پوتین رئیس جمهوری روسیه در 14 جولای 2015 میلادی، پس از امضای برجام، ضمن ابراز خرسندی از توافق جامع هستهای ایران و گروه 1+ 5 اظهار داشـت، "این توافق جامع بر پایههای محکم قوانین بینالمللی بـه ویـژه پیمـان منـع گـسترش سـلاح هـستهای و موافقتنامه پادمان آژانس بینالمللی انرژی اتمی پایه ریـزی شـده است." اما پس از اقدام مغرضانه دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا در خارج کردن این کشور از برجام، وزارت امور خارجه روسیه با صدور بیانیهای ضمن مخالفت با آن، تاکید کرد برجام، مهم ترین و جامع ترین توافق چندجانبه بین المللی است که از سوی قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل نیز تضمین شده است.
علاوه بر مساله هسته ای ایران، بحران شبه جزیره کره نیز از زمان جنگ سرد همچنان بر روابط روسیه و آمریکا سایه افکنده است. به همین دلیل شبهجزیره کره همچنان یکی از نظامیترین مناطق جهان است. منطقه ای که منافع قدرتهای بزرگی مثل ایالات متحده، چین و روسیه به گونه ای گره خورده است. پیشینه روابط کره شمالی و روسیه را باید در دوران جنگ سرد جستجو کرد؛ زمانی که اتحاد جماهیر شوروی به عنوان بزرگ ترین شریک تجاری کره شمالی، 53 درصد کل تجارت خارجی با این کشور را در اختیار داشت. این رقم در دوران پس از فروپاشی شوروی با کاهش شدیدی همراه شد. وقوع تحولات اوکراین باعث شد روس ها نگاه دوبارهای را به منطقه شرق آسیا داشته باشند. پس از دیدارهای دوجانبه دونالد ترامپ و کیم جونگ اون رئیس جمهوری آمریکا و رهبر کره شمالی، وزارت خارجه روسیه هم «نقشه راهی» را برای حل مشکلات امنیتی در شبه جزیره کره تهیه کرد تا خود را به عنوان بازیگری که میتواند در این بحران نقشآفرینی کند، به جهان معرفی نماید.
با این حال، دونالد ترامپ سیاست " فشار حداکثری را در کنار تعامل" با کره شمالی ادامه داد که به دلیل متفاوت نبودن آن با سیاست دولت های قبلی نتیجه بخش نبوده است. "گئورگی تولارایا(Georgy Toloraya ) کارشناس سیاسی در روسیه معتقد است مذاکرات صلح هستهای در شبهجزیره کره تأثیر مستقیم بر موقعیت روسیه دارد. چرا که کرهشمالی آزمایشهای موشکی و هستهای خود را در چند صد کیلومتری مرزهای روسیه انجام میدهد." از دیگر دلایل روسیه برای برقراری صلح و امنیت در شبهجزیره کره، امکان تحقق پروژههای سهجانبه میان روسیه، کره شمالی و کرهجنوبی همچون زیرساختهای راهآهن، خطوط لوله نفت و گاز و خطوط انتقال نیرو است.
روابط ناتو و روسیه یکی از متغیرهای تعیین کننده امنیت بینالملل محسوب می شود. با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و پیمان ورشو، ناتو نه تنها فرو نپاشید، بلکه با شتاب و قدرت بیشتری روند گسترش جغرافیایی خود را تا مرزهای روسیه پیش برد. طبیعتا این امر مقبول روسیه نبود. در دوره ریاست جمهوری دونالد ترامپ و تشدید سیاست های ضد روسی واشنگتن، نگرش منفی روسیه در مورد ناتو تشدید و گسترش جغرافیایی آن را به عنوان تهدید جدی برای امنیت روسیه قلمداد کرد. ولادیمیر پوتین رئیس جمهوری روسیه، ناتو را یک سازمان «تهاجمی در حال توسعه» اعلام کرد که به سمت مرزهای کشورش در حرکت است. علاوه بر مسایل یاد شده، مسابقه تسلیحاتی روسیه و آمریکا نیز یکی از مهم ترین موضوعات در روابط دو کشور است. سال 2016 میلادی در حالیکه آمریکاییها درگیر انتخابات ریاست جمهوری بودند، روسها موشکهای قدرتمند قادر به حمل کلاهک هستهای را در کالینینگراد(Kaliningrad)، استان دورافتاده و برون گان روسیه در حد فاصل لهستان و لیتوانی، مستقر کردند.
علاوه بر این، در واکنش به اقدامات یکجانبه آمریکا، رئیس جمهور روسیه دستور تعلیق توافقنامه بازیافت و انهدام پلوتونیوم (PMDA) با آمریکا را صادر کرد. اقدامی که بر نگرانیهای واشنگتن افزود. در سند بازبینی هستهای 2018میلادی آمریکا، روسیه متهم است که "تعهدات خود را انکار میکند؛ پیمانها را نادیده میگیرد؛ و تلاشهای آمریکا برای پیگیری پیمان کاهش سلاحهای راهبردی (استارت) (START) و گفتگو بر سر کاهش نیروهای هستهای غیر راهبردی را رد میکند. در زمینه فروش تجهیزات نظامی، روسیه (با سهم 23 درصدی) بعد از ایالات متحده (با سهم 33 درصدی) در جایگاه دوم جهانی قرار دارد. به گفته سرگی شایگو-وزیر دفاع روسیه- (Sergey Kuzhugetovich ) مسکو سالانه 13 تا 15 میلیارد دلار تجهیزات نظامی به بیش از 60 کشور دنیا میفروشد.
یکی از مفاهیمی که آمریکا کوشیده است در سال های اخیر از آن برای قدرتسازی خود استفاده کند ، مفهوم حقوق بشر و برخورد متناقض با معیارها و مصادیق آن در صحنه جهانی است. اززمانی کهˈجیمی کارترˈ (Jimmy Carter) رییس جمهوری آمریکا بین سال های 1977تا1981میلادی موضوع حقوق بشر را به عنوان یک ابزار وارد سیاست خارجی آمریکا کرد، این کشور به عناوین مختلف تلاش کرده است از آن در جهت اهداف خود بهره برداری نماید. بهره گیری ابزاری از حقوق بشر ضد روسیه از سوی دولت دونالد ترامپ نیز صورت گرفت و به اختلافات دو کشور بیش از پیش دامن زد .در کنار مساله حقوق بشر که به عنوان اهرم سیاسی از سوی کاخ سفید ضد کشورها از جمله روسیه استفاده می شود در اوایل ماه مارس 2017میلادی، ارتش آمریکا هم، برای اولین بار و آن هم به طور عمومی، روسیه را متهم کرد که موشکهای کروز (ssc-8) خود را به حالت آماده باش در آورده است که موجب جنجال نظامی میان مسکو و واشنگتن شد.
از دیدگاه ارتش آمریکا، این اقدام روسیه در تضاد با پیمان نیروهای هستهای میانبرد(INF ) (Intermediate-Range Nuclear Forces Treaty) مصوب سال 1987 میلادی قرار داشت و به نوعی تهدید ناتو نیز بود. این در حالی است که از دیدگاه روسیه، توانمندی هسته ای استراتژیک، ضامن بقای این کشور و محافظت از آن در مقابل هرگونه اقدام تهاجمی احتمالی غرب به خصوص آمریکا است.
در هر حال، سیاست ها و عملکرد آمریکا به عنوان سردمدار سازمان نظامی اصلی غرب یعنی ناتو نشان می دهد که این سازمان در سه دهه اخیر همواره تلاش کرده است تا وارد چالش مستقیم نظامی با روسیه نشود با این حال، مسکو گسترش حوزه جغرافیایی ناتو را نوعی محاصره نظامی روسیه تلقی می کند. روسیه مخالف نظام تک قطبی و سیاستهای جهانی آمریکـا است و استفاده از نیروی نظامی بدون توجه به حقوق بین الملل را تنهـا موجـب اشـاعه تروریـسم تلقی می کند. از این رو روسیه به دنبال نظام بینالملل چند قطبی مبتنی بـر چنـد جانبهگرایی است، موضوعی که جایگاهی در رویکردهای آمریکا بویژه در دوره ترامپ ندارد.