IRIB World Service

در قسمت دوم مجموعه برنامه ی، روابط ترکیه و آمریکا در دوره ترامپ، چالشهای منطقه ای و بین المللی روابط آمریکا و ترکیه در دوره ترامپ، بررسی خواهد شد.

اغلب کارشناسان معتقدند ویژگیهای شخصیتی و روانشناختی دو رئیس جمهور ترکیه و آمریکا، در تشدید اختلافات بین دو کشور، تأثیر بسزایی دارد. اردوغان دارای شخصیتی اقتدارگرا است و سیاستها و گرایشات اردوغان، در محور مسایل ترکیه قرار دارد. در مقابل، دونالد ترامپ نیز شخصیتی است که در کنار بی تجربگی، جنجالی بودن و بی محابایی، تمایل دارد بدون توجه به منافع و مصالح دیگر کشورها و نیز قواعد و توافقات بین المللی، از طریق زور و فشار، دیگران را به اطاعت وا دارد.ترامپ تصویری خصمانه و رقابت آمیز از سایر بازیگران دارد. ذهنیت ترامپ مبتنی بر «آنارشی همه جانبه» است. چنین نگرشی منجر به پیگیری اهداف ناسازگار در سیاست جهانی می شود.

یکی از موضوعاتی که موجب اختلاف ترکیه و آمریکا در دوره ترامپ شد، قتل جمال خاشقچی بود. جمال خاشقجی روزنامه نگار و مقاله‌نویس منتقد عربستانی دوم اکتبر ۲۰۱۸ در سن پنجاه و نه سالگی در کنسولگری کشور عربستان در استانبول به طرز فجیعی به قتل رسید. مقامات ترکیه بارها از دست داشتن مقامات عالی رتبه سعودی از جمله محمد بن سلمان ولیعهد سعودی در قتل خاشقجی سخن به میان آورده اند. در حالی که ترامپ با تمام توان سعی بر تبرئه بن سلمان از این جنایت داشت.اما مهم‌ترین موضوعی که موجب تیره شدن روابط اردوغان با آمریکا و غرب شد مشخص شدن دست پنهان آمریکا در کودتای نافرجام 15 ژولای 2016 بود. اسناد کودتا و اعترافات نظامیان دستگیر شده نشان داد که آمریکایی‌ها از کودتا حمایت کرده‌اند تا حکومتی نزدیک به غرب در ترکیه روی کار آورند.دست داشتن آمریکا در کودتای  15 جولای موجب شد که اردوغان با صراحت اعلام کند که اکنون آن‌ها دوستان و دشمنان خود را شناخته‌اند. خودداری آمریکا از استرداد فتح الله گولن که از نظر ترکیه به دست داشتن در کودتا و ارتکاب اقدامات تروریستی متهم است، هرچه بیشتر بر بدبینی مقامات ترکیه در خصوص تلاش آمریکا برای ساقط کردن حکومت اردوغان دامن زده است.

خرید سامانه پدافند موشکی اس۴۰۰ روسیه توسط ترکیه نیز به یک چالش جدی میان ترکیه و آمریکا تبدیل شده است. ترکیه با توجه به اختلافات شدیدش با یونان و قبرس به ویژه در خصوص منابع انرژی شرق دریای مدیترانه و عدم حمایت از سوی متحدانش در ناتو، پیشنهاد روسیه در زمینه خرید اس 400 را مورد توجه قرار داد که این امر تنش با امریکا را افزایش داد. ئونید اسلوتسکی (Oonid Slutsky ) رئیس کمیته امور خارجی دومای روسیه در مصاحبه با شبکه تلویزیونی راشا تودی گفته است؛ «صادرات اس 400 به ترکیه نخستین شلیک روسیه در منطقه بوده و مسکو به صادرات و فروش جنگ افزارهای خود به منطقه غرب آسیا ادامه خواهد داد و ترکیه اولین نشانه است. در واکنش به اقدام ترکیه در خرید سامانه موشکی اس 400 از روسیه و آزمایش آن، آمریکا نیز فروش جنگنده های اف 35 به ترکیه را متوقف ساخت.

سطح تنش‌ بین آنکارا و واشنگتن در دوره ترامپ بعد از دستگیری و محاکمه آندرو برونسون، که از نظر ترکیه در پوشش کشیش به فعالیت جاسوسی و سازماندهی پ ک ک می پرداخت، به‌صورت قابل‌ملاحظه‌ای افزایش یافت. دادگاه ازمیر در نهم دسامبر ۲۰۱۶ این کشیش آمریکایی را به اتهام همکاری با گروه فتح الله گولن، گروه‌‌ فتو (FETÖ)، همکاری با گروه تروریستی حزب کارگران کردستان و جاسوسی بازداشت کرد. ترامپ به دنبال این مسئله در ۲۶ جولای ۲۰۱۸ با توئیتی خواستار آزادی آندرو برونسون شد اما آنکارا آن را رد کرد. رئیس‌جمهور آمریکا همچنین در دهم آگوست ۲۰۱۸ با توئیتی جدید دو برابر شدن تعرفه‌های گمرکی بر فولاد و آلومینیوم ترکیه را مطرح ساخت و از تداوم تحریم‌ها علیه آنکارا خبر داد. به دنبال آن، ترکیه نهایتا برانسون را آزاد کرد و از مواضع گذشته خود در این خصوص عقب نشینی کرد. این در شرایطی است که آمریکا حاضر نشد فتح الله گولن را به ترکیه مسترد نماید. کیت جانسون کارشناس مسایل سیاسی براین باور است رفتارهای ترکیه و آمریکا نشان می دهد اعتماد میان آنکارا و واشنگتن کاملا از بین رفته و سو ظن به یکی از مشخصه های اصلی تعاملات دو جانبه بین دو طرف تبدیل شده است. هر چند روابط ترکیه وامریکا از زمان فروپاشی شوروی به وخامت گذاشته است .

تصمیم دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا در سال 2018 م مبنی بر انتقال سفارت این کشور از تل آویو به بیت المقدس و به رسمیت شناختن این شهر به عنوان پایتخت رژیم صهیونیستی، دامنه بحران در روابط ترکیه و آمریکا را گسترش داد. رئیس جمهور ترکیه بلافاصله از ۵۷ عضو سازمان همکاری اسلامی درخواست کرد برای محکومیت تصمیم ترامپ در اجلاس فوق العاده این سازمان در استانبول شرکت و در مخالفت با رژیم صهیونیستی و آمریکا موضع یکپارچه و صریحی اتخاذ کنند. با وجود این، در این موضوع نیز ترکیه حاضر نشد با کاهش مراودات تجاری خود با رژیم صهیونیستی و آمریکا، به واکنش عملی در اعتراض به انتقال سفارت آمریکا از تل آویو به قدس دست بزند.

موضوع مهم دیگر، سیاست تهاجمی آمریکا در مدیترانه شرقی علیه ترکیه است. مسئله شرق مدیترانه و موضوع منابع هیدروکربنی آن، در حال ایجاد صف آرایی های جدید در منطقه است. رژیم صهیونیستی با همراهی یونان، قبرس جنوبی و مصر ”اتحاد مدیترانه شرقی“ را سازماندهی کرده اند. در روند آینده ، اردن و ایتالیا نیز به این پیمان خواهند پیوست. این کشورها ترکیه را به تنش زایی در شرق دریای مدیترانه متهم می کنند.اتحاد مدیترانه شرقی، در درجه اول ترکیه را مورد هدف قرار داده است.  در این فرآیند آمریکا نیز با افزایش نیروهای خود در پایگاه الکساندروپولیس یونان، حمایت خود را از یونان و قبرس در برابر ترکیه نشان داد. جمال شطشاط تحلیلگر سیاسی در جهان عرب اقدامات اخیر ترکیه در مدیترانه را موجب افزایش تنش در منطقه دانست.

موضوع دیگر منطقه ای چالش برانگیز در روابط انکارا و واشنگتن، بحران سوریه و اختلافات ترکیه با آمریکا بر سر نقشه راه منطقه حائل است . به رغم همکاری آمریکا و ترکیه در امور منطقه، اختلافات دو کشور بر سر حمایت واشنگتن از کردهای سوریه به شدت تشدید شده است. آنکارا به هر حربه ای متوسل می شود تا دونالد ترامپ را به بازنگری سیاست هایش در بحران سوریه متقاعد کند اما باتوجه به سرمایه گذاری آمریکا و اروپایی ها در حمایت از کردها ، تلاش های ترکیه برای جلوگیری از تسلیح کردها در سوریه بی نتیجه بوده است. 

ادعای قتل عام ارامنه توسط عثمانی ها در سال 1915 میلادی در کنگره امریکا نیز از مسایل چالش برانگیز در روابط امریکا و ترکیه است . برای حدود نود سال است که ادعای نسل کشی ارامنه توسط امپراتوری عثمانی از طرف گروه ها و سازمان های مختلف ارامنه تبلیغ می شود. سه سال پیش کمیته روابط خارجی کنگره آمریکا این مسئله را به عنوان یک طرح تصویب کرد تا به کنگره آمریکا ارسال کند. ترک ها، رسما تهدید کردند در صورت تصویب این لایحه در کنگره آمریکا، سطح همکاری خود را با آمریکا کاهش خواهند داد و پایگاه اینجرلیک را که 75 درصد عملیات لجستیکی امریکا برای نیروهایش در عراق از این پایگاه صورت می گیرد، خواهند بست. علیرغم این تهدید در اکتبر 2019 مجلس نمایندگان امریکا با 405 رای موافق در برابر 11رای مخالف، قطعنامه به رسمیت شناختن نسل کشی ارامنه را تصویب کرد. با وجود این محدودیتی در بهره برداری امریکا از پایگاه اینجرلیک ایجاد نشد.

روابط ترکیه و آمریکا در سطح بین المللی نیز با چالش ها و موانعی روبرو است که از جمله انها همگرایی ترکیه با ایران و روسیه است. گرچه ترکیه اختلاف‌نظرهایی با ایران و روسیه در مورد مسائل مختلف دارد؛ اما جایگاه روابط کنونی آنکارا با این کشورها بیش از گذشته تقویت شده است. به‌گونه‌ای که مقامات ترک بعد از تشدید اختلافات خود با واشنگتن به این نکته تأکید کرده‌اند که ترکیه می‌تواند به سمت متحدهای جدید حرکت کند که این متحدها لزوماً در راستای منافع آمریکا تعریف نخواهد شد.رجب ارچین کارشناس مسایل سیاسی در ترکیه هم در ارزیابی از سیاست های واشنگتن ضد آنکارا بر این باور است آمریکا استقلال ملی ترکیه را به خطر می اندازد. بنابراین مصالحه با آمریکا جز باخت ترکیه نتیجه دیگری ندارد.

در هر حال، روابط ترکیه و آمریکا در کلافی از مسایل مختلف داخلی، منطقه ای و بین المللی گرفتار شده است ویژگی های شخصیتی اردوغان و ترامپ نیز بر پیچیدگی آن دامن می زند. هر چند به نظر می رسد آرزوهای رئیس جمهوری ترکیه برای تحقق ایده های عثمانی گرایی، اخوانی گری و پان ترکیسم نه تنها بر دامنه اختلافات ترکیه با امریکا بلکه با سایر کشورها نیز خواهد افزود.