IRIB World Service

پژوهش «ابعاد و اهداف مختلف مناسبات رژیم صهیونیستی و عربستان سعودی» (گذشته، حال و چشم‌انداز آن با تاکید بر رویکردهای رسانه‏ای) در دی ماه 1397 توسط واحد پژوهش های کاربردی معاونت برون مرزی صداوسیما منتشر شد.

پژوهش «ابعاد و اهداف مختلف مناسبات رژیم صهیونیستی و عربستان سعودی» (گذشته، حال و چشم‌انداز آن با تاکید بر رویکردهای رسانه ‏ای) به اهتمام واحد پژوهش های کاربردی و توسط دکتر سیدرضی عمادی نگاشته شده و دکتر رضا اختیاری‌امیری، نظارت علمی آن را بر عهده داشته است.

پیشینه روابط پنهان و آشکار عربستان سعودی با رژیم صهیونیستی (در سه مقطع قبل از 1980م، از 1980 تا شروع بیداری اسلامی؛ از 2011 تاکنون)؛ ابعاد مناسبات کنونی عربستان سعودی و رژیم صهیونیستی در زمینه های مختلف از جمله سیاسی، اقتصادی، نظامی، امنیتی؛ دلایل داخلی، منطقه ای و بین المللی عادی سازی روابط ریاض با تل آویو؛ اهداف ریاض و تل آویو از عادی سازی روابط؛ نقش و اهداف آمریکا به ویژه دولت ترامپ در عادی سازی روابط تل آویو و ریاض؛ موانع و مشکلات عادی سازی روابط عربستان سعودی و رژیم صهیونیستی؛ مواضع ایران، ترکیه، روسیه، اتحادیه اروپا و کشورهای عربی به عادی سازی روابط عربستان سعودی و رژیم صهیونیستی؛ تبیین پیامدهای عادی سازی روابط عربستان سعودی و رژیم صهیونیستی از جمله بر جایگاه منطقه ای جمهوری اسلامی ایران، محور مقاومت و آرمان فلسطین؛ چشم انداز عادی سازی روابط ریاض و تل آویو به همراه پیشنهادهای رسانه ای از جمله ارکان اصلی این پژوهش است که با استفاده از روش پیمایشی و از طریق ارسال پرسشنامه به کارشناسان حوزه غرب آسیا انجام یافته است.

در بخش هایی از این پژوهش می خوانیم:

در سه دهه ابتدایی موجودیت رژیم نامشروع صهیونیستی، روابط این رژیم با عربستان سعودی مانند روابط با دیگر کشورهای عربی، پُرتنش بود زیرا رژیم صهیونیستی با اشغال بخش‏هایی از یک کشور عربی (فلسطین) اعلام موجودیت کرد و این موضوعی قابل پذیرش برای کشورهای عربی نبود که سیاست خارجی آنها نیز عمدتاً بر مبنای هویت زبانی و نژادی تنظیم می ‏شد. با این حال، از اواخر دهه 1970 از شدت تنازع میان رژیم صهیونیستی و برخی از کشورهای عربی کاسته شد که تشکیل کشورهای کوچک و وابسته عربی، نگرانی رژیم های مرتجع از انقلاب اسلامی ایران و همچنین راهبرد قدرت‏ های غربی بویژه آمریکا مبنی بر حمایت از رژیم اسرائیل از مهم‏ترین دلایل افت مخاصمه محسوب می‏ شود.

عربستان سعودی نیز از جمله کشورهای عربی بود که بتدریج از دهه 1980 در مسیر مصالحه با رژیم صهیونیستی گام برداشته است. نخستین گام را ملک فهد برداشت. پادشاه وقت عربستان سعودی، در پی تجاوز رژیم صهیونیستی به لبنان در سال 1982م، طرح صلحی به نام «طرح صلح فهد» ارائه کرد و در آن تلویحاً موجودیت رژیم صهیونیستی را به رسمیت شناخت. این در حالی بود که وی، زمانی که رژیم اشغالگر قدس، بیت‏ المقدس را پایتخت دائمی خود اعلام کرد، «جهاد مقدس علیه رژیم صهیونیستی» اعلام کرده بود! می‌توان گفت از همین زمان، خیانت به آرمان فلسطین توسط خاندان آل سعود کم کم علنی شد.

مهم‏تر از طرح فهد، طرح ملک عبدالله بود که به ابتکار صلح عربی 2002 معروف شد. در این طرح به رسمیت شناختن رژیم صهیونیستی در مقابل دولت فلسطین و خروج کامل از سرزمین های اشغالی 1967 مطرح شده است. این طرح در شرایطی ارائه شد که به گزارش رسانه ‏ها پیش از آن دیدارهای سرّی میان مقام ‏های سعودی و رژیم صهیونیستی برگزار شده بود و پس از این طرح نیز همکاری‏ های طرفین به خصوص در حوزه اطلاعاتی افزایش یافت.

شروع بیداری اسلامی از سال 2011 در کشورهای غرب آسیا، موجب واهمه آل سعود از انزوا و سقوط شد. این ترس سبب نزدیک شدن بیشتر عربستان سعودی و رژیم صهیونیستی گردید. این همنوایی پنهانی به خصوص پس از به قدرت رسیدن ملک سلمان در ژانویه 2015 روند علنی ‏تری به خود گرفته است. زیرا فرزند وی، محمد بن سلمان که در ابتدا به عنوان وزیر جنگ، سپس به عنوان نایب ولیعهد و در نهایت نیز به عنوان ولیعهد عربستان سعودی منصوب شد، از یک سو تلاش کرد خود را «پادشاهی متفاوت برای جهان عرب» به قدرت‏ های غربی به خصوص آمریکا معرفی کند و از سوی دیگر تلاش کرد حمایت لابی صهیونیستی را برای متقاعد کردن آمریکا به حمایت از وی برای رسیدن به کرسی پادشاهی در عربستان سعودی به دست آورد.

در عین حال، دولت دونالد ترامپ در ایالات متحده آمریکا که طرح «معامله قرن» را برای غرب آسیا در نظرگرفته و این طرح نیز تماماً در راستای منافع رژیم صهیونیستی است، به حمایت عربستان سعودی برای اجرایی کردن آن نیاز دارد. بر این اساس، مثلث بن سلمان، ترامپ و نتانیاهو شکل گرفت که یکی از اهداف این مثلث عادی‏ سازی و علنی ‏سازی تدریجی روابط کشورهای عربی به خصوص عربستان سعودی با رژیم صهیونیستی است تا فلسطین و حامیان آن به ویژه محور مقاومت را به حاشیه براند و قدرت بازیگری آنان را تضعیف کند. با این هدف کانونی، روابط سیاسی، امنیتی، اطلاعاتی، اقتصادی، نظامی و فرهنگی تل آویو و ریاض به صورت پنهانی و آشکار در حال توسعه است.

در خصوص علل و عوامل حرکت عربستان سعودی و رژیم صهیونیستی در مسیر عادی‏ سازی روابط می ‏توان به متغیرهای مهمی اشاره کرد که القای تهدید مشترک ایران برای طرفین، نگرانی از بسط بیداری اسلامی در جهان عرب، تقویت جایگاه محور مقاومت در غرب آسیا با تثبیت نظام قانونی سوریه، به حاشیه رفتن موضوع فلسطین در جهان عرب از جمله عربستان سعودی، تغییر نسل نخبگان سیاسی در جهان عرب از جمله عربستان سعودی، کاهش جایگاه ناسیونالیسم عربی، وابستگی عربستان سعودی به ایالات متحده آمریکا و سیاست آمریکا برای عادی‏ سازی روابط کشورهای عربی از جمله عربستان سعودی با رژیم صهیونیستی اشاره کرد.

مجموع این شرایط، سبب شد عربستان سعودی و برخی از کشورهای عربی در مسیر عادی ‏سازی و حتی علنی ‏سازی روابط با رژیم صهیونیستی گام بردارند که اوج این مسیر نیز سفر بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر رژیم صهیونیستی به عمان در اکتبر 2018 و همچنین سفر وزیر فرهنگ و ورزش رژیم صهیونیستی به امارات در اکتبر 2018 برای شرکت در مسابقه ورزشی جودو و به اهتزاز درآمدن پرچم رژیم صهیونیستی در امارات بود.

این در شرایطی است که نظرسنجی‏ های متعدد در جهان عرب حاکی از این است که افکار عمومی عربی و اسلامی عادی ‏سازی روابط با رژیم صهیونیستی را نمی ‏پذیرد و همچنان این رژیم را دشمن اول کشورهای اسلامی می ‏داند. در صورتی که عربستان سعودی افکار عمومی عربی و اسلامی را در نظر نگیرد، جایگاه خود را در جهان عرب و جهان اسلام از دست خواهد داد، در حالی که عربستان سعودی میزبان حرمین شریفین است. از سوی دیگر، در حالی که هنوز کشور مستقل فلسطینی تشکیل نشده است، در صورتی که عربستان سعودی در مسیر عادی ‏سازی روابط با رژیم صهیونیستی گام بردارد، خیانت بزرگ‏تری را علیه آرمان فلسطین مرتکب شده است. در همین حال، سیاست های یکجانبه دونالد ترامپ که در قالب معامله قرن پیگیری می‏ شود، واکنش‏ های گسترده‏ای نه تنها در سطح جهان اسلام بلکه حتی در سطح نظام جهانی در پی داشته است و همین نیز سبب شد تحت تاثیر فشار افکار عمومی ملک سلمان، پادشاه سعودی، پرونده فلسطین را از محمد بن سلمان، ولیعهد، بگیرد و تا حدودی از عادی‏ سازی روابط با رژیم صهیونیستی عقب‏ نشینی کند.

رویکرد عادی‏ سازی روابط عربستان سعودی با رژیم صهیونیستی سبب طرح سوال‏ های دیگری می‏ شود که از جمله این سوال ها این است که سیاست مذکور با چه موانعی مواجه است؟ آیا عربستان سعودی و رژیم صهیونیستی می ‏توانند روابط دیپلماتیک ایجاد کنند؟ چشم انداز مناسبات دو طرف چگونه است؟

این پژوهش از طریق دو روش توصیفی- تحلیلی و پیمایشی با ابزار ارسال پرسشنامه به کارشناسان کوشیده است با رویکرد رسانه ای به این سوالات پاسخ دهد.