انتشار پژوهش « بحران آب در آسیای مرکزی و تاثیر آن بر مناسبات و منازعات منطقه ای »
پژوهش « بحران آب در آسیای مرکزی و تاثیر آن بر مناسبات و منازعات منطقه ای(با تاکید بر چشم انداز و رویکردهای رسانه ای)» در دی ماه 1397 توسط واحد پژوهش های کاربردی معاونت برون مرزی صدا و سیما منتشر شد.
پژوهش « بحران آب در آسیای مرکزی و تاثیر آن بر مناسبات و منازعات منطقه ای » به اهتمام واحد پژوهش های کاربردی و توسط ولی کوزه گر کالجی نگاشته شده و دکتر حمیدرضا عزیزی عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی نظارت علمی آن را بر عهده داشته است.
عوامل و زمینه های شکل گیری بحران آب در آسیای مرکزی؛ عوامل طبیعی و غیرطبیعی تهدید و تخریب منابع آبی در آسیای مرکزی؛ منافع، ملاحظات و رویکردهای کشورهای آسیای مرکزی شامل کشورهای بالادست (علیا) و پایین دست (سفلی) در قبال منابع آبی، نظام حقوقی منابع آبی و توافقنامه های کشورهای آسیای مرکزی؛ رویکرد بازیگران خارجی به رقابت و همکاری آبی در آسیای مرکزی؛ نتایج و پیامدهای بحران آب در آسیای مرکزی و تاثیر آن بر مناسبات و منازعات منطقه ای؛ چشم انداز و سناریوهای منازعات آبی در آسیای مرکزی؛ راهکارهای حل یا کاهش منازعات آبی در آسیای مرکزی؛ به همراه ارائه پیشنهادها و راهکارهای رسانهای از جمله ارکان اصلی این پژوهش از جمله ارکان اصلی این پژوهش است.
در بخشی از این پژوهش می خوانیم:
نام آسیای مرکزی با ماوراءالنهر و رودهای بزرگ و حیات بخشی مانند آمو دریا (جیحون)، سیر دریا (سیحون)، وَخش (سُرخآب)، ایرتیش، زرافشان و دریاچه های بزرگی مانند آرال (خوارزم)، بالخاش و سریز، پیوند خورده است. وضعیت جغرافیایی این منطقه و توزیع منابع آبی موجب شکل گیری کشورهای بالادست (قرقیزستان و تاجیکستان) و پایین دست (قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان) شده است. در سطح مناطق پیرامونی نیز افغانستان و چین در موقعیت کشورهای بالادست و ایران و روسیه در موقعیت کشورهای پایین دست قرار گرفته اند. برخورداری قرقیزستان و تاجیکستان از منابع آبی و طرح های بزرگ سدسازی و نیروگاه های برق آبی نظیر راغون و قمبراته و وابستگی شدید ازبکستان، ترکمنستان و قزاقستان به آب های ورودی فرامرزی برای کشت محصولات آبی مانند گندم، پنبه و برنج شکل گیری بحران، تنش و منازعه آبی را در سطح منطقه آسیای مرکزی به دنبال داشته است که یک حالت ژانوسی (خدای دو چهره یونان باستان) را برای منطقه ایجاد نموده است. بازیگران خارجی مختلفی نیز با انگیزه ها، اهداف و منافع متفاوت در عرصه منابع آبی و طرح های انرژی و اقتصادی مرتبط با آن تاثیرگذار هستند. آژانس ها و نهادهای بین المللی (به ویژه بانک جهانی و صندوق بین المللی پول)، فدراسیون روسیه، چین، افغانستان، ایران، اتحادیه اروپا، ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی از جمله بازیگران خارجی در منابع آبی آسیای مرکزی هستند که در حدود سه دهه گذشته در زمینه تشدید یا کاهش اختلاف بین کشورهای منطقه در زمینه بهره برداری از منابع آبی مشترک نقش مهمی را ایفاء نموده اند، هرچند این نقش و تاثیرگذاری با توجه به ابزارها و اهرم های هر یک از بازیگران در یک سطح نبوده است. کشورهای منطقه نیز مطابق با اهداف و منافع خود درصدد بهره برداری از ظرفیت قدرت هایی مانند چین و روسیه برای اعمال فشار به طرف مقابل برآمده اند.
بحران آب در آسیای مرکزی پیامدها و نتایج متفاوتی را در حوزه های اجتماعی- فرهنگی، اقتصادی، زیست محیطی، سیاسی و امنیتی به دنبال داشته است. در حوزه اجتماعی- فرهنگی، بحران آب پیامدها و نتایج مهمی مانند تغییرات جمعیتی، مهاجرت از روستا و گسترش شهرنشینی، شکل گیری پدیده مهاجرین کاری به روسیه، بیکاری و فقر، کاهش کیفیت زندگی و اختلافات نزاع و درگیری ها به عنوان پیامدهای اجتماعی عینی و تغییر نگرش ها و عقاید مذهبی مردم، از بین رفتن اعتماد، کاهش سرمایه اجتماعی و مشارکت مردمی و کاهش امید به زندگی به عنوان پیامدهای اجتماعی و فرهنگی را در سطح کشورهای به دنبال داشته است. در حوزه اقتصادی نیز با توجه به توزیع جغرافیایی منابع آبی آسیای مرکزی، آثار و پیامدهای اقتصادی آن برای کشورهای بالادست و پایین دست منطقه متفاوت بوده است. کشورهای بالادست (قرقیزستان و تاجیکستان) با هدایت سرمایه گذاری داخلی و خارجی بر روی طرح های سدسازی، احداث نیروگاه های برق آبی و طرح های انتقال برق مانند طرح کاسا 1000 توانسته اند منابع آبی را تبدیل به یکی از منابع مهم درآمدی و صادراتی خود تبدیل نمایند. در صورتی که قرقیزستان و تاجیکستان بتوانند احداث سد راغون و قمبراته را به پایان برسانند و طرح کاسا 1000 نیز جنبه عملیاتی به خود بگیرد، سهم منابع آبی در بودجه و درآمدهای این دو کشور به صورت شایان توجهی افزایش خواهد یافت.
بحران آب در منطقه آسیای مرکزی آثار و نتایج زیست محیطی بسیار مهمی نیز در پی داشته است. وضعیت زیست محیطی دریاچه آرال، گسترش بیابان، افزایش ریزگردها و آلودگی هوا، ورود فاضلاب های خانگی، صنعتی و شهری و سموم و کودهای شیمیایی به آب رودخانه ها و دریاچه ها، ذوب شدن یخچال های طبیعی و افزایش خطر سیلاب از جمله پیامدهای زیست محیطی نگران کننده ای است که به ویژه در سال های اخیر مورد توجه رهبران و نخبگان کشورهای منطقه و نیز نهادها و سازمان های بین المللی قرار گرفته است.
در نهایت باید به پیامدها و آثار سیاسی- امنیتی بحران آب در آسیای مرکزی اشاره نمود که یک حالت ژانوسی (خدای دو چهره یونان باستان) را برای منطقه ایجاد نموده است. از یک طرف زمینه تنش، اختلاف و رقابت را بین اقوام و گروه های مختلف و نیز دولت های منطقه را فراهم آورده اند و از طرف دیگر، فرایندی از همکاری و تعامل دو جانبه یا منطقه ای را نیز در زمینه منابع آبی فراهم نموده است.
با توجه به روند تحولات، در رابطه با چشم انداز منازعات آبی در آسیای مرکزی، چهار سناریوی « کاهش اختلافات و تقویت دیپلماسی آبی»، « افزایش نقش آژانس ها و نهادهای بین المللی»، «تشدید رقابت بازیگران خارجی» و «کاهش احتمال وقوع درگیری های نظامی» را می توان به عنوان سناریوهای محتمل در زمینه منابع آبی این منطقه مطرح نمود که با توجه به روند تنش زدایی که پس از مرگ اسلام کریم اف در روابط ازبکستان با تاجیکستان، قرقیزستان و قزاقستان در سه سال گذشته صورت گرفته است، مواضع همکاری جویانه شوکت میرضیایف در رابطه با احداث سد راغون تاجیکستان و قمبراته قرقیزستان، حضور وزیر انرژی ازبکستان در مراسم افتتاح نخستین توربین نیروگاه سد راغون در ١٦ نوامبر سال ٢٠١٧میلادی (٢٥ آبان ١٣٩٧)، تشدید نگرانی های مشترک کشورهای منطقه از آثار زیست محیطی وضعیت دریاچه آرال - که نمونه بارز آن حضور سران پنج کشور آسیای مرکزی در نشست مقامات کشورهای مؤسس بنیاد بین المللی نجات دریاچه آرال در منطقه گردشگری «آوازه» در شهر «ترکمن باشی» در 24 اوت سال 2018 میلادی (2 شهریور 1397) بود- در مجموع موجب شده است بتوان «سناریوی کاهش اختلافات و تقویت دیپلماسی آبی» را به عنوان محتمل ترین و مهم ترین سناریوی ممکن برای آینده تحولات مرتبط با منابع آبی آسیای مرکزی مورد توجه قرار داد.