انتشار پژوهش « مناسبات روسیه و امریکا در افغانستان؛ تقابل و تعامل»
پژوهش « مناسبات روسیه و امریکا در افغانستان؛ تقابل و تعامل» (با تاکید بر رویکردهای رسانه ای) در دی ماه 1397 توسط واحد پژوهش های کاربردی معاونت برون مرزی صدا و سیما منتشر شد.
پژوهش « مناسبات روسیه و امریکا در افغانستان؛ تقابل و تعامل» به اهتمام واحد پژوهش های کاربردی و توسط دکتر زهرا محمودی نگاشته شده و دکتر ماندانا تیشه یار عضو هیئت علمی دانشگاه شهید علامه طباطبایی، نظارت علمی آن را بر عهده داشته است.
بررسی پیشینه روابط ایالات متحده و روسیه در افغانستان و استراتژی های دو کشور در قبال افغانستان با تاکید بر وجوه افتراق و اشتراک استراتژی های دو کشور، زمینه ها و مصادیق تقابل استراتژیک امریکا و روسیه در افغانستان؛ زمینه ها و مصادیق تعامل تاکتیکی امریکا و روسیه در افغانستان ( به تفکیک هر موضوع از 2001 تا 2018 )، تأثیرات روابط امریکا و روسیه در افغانستان بر افغانستان، ج.ا.ایران، چین، پاکستان و هند، مناسبات روسیه و امریکا در افغانستان و چشم انداز آن (سناریوهای محتمل) در دوره ترامپ از منظر صاحب نظران داخلی و خارجی به همراه ارائه راهکارهای رسانهای از جمله ارکان اصلی این پژوهش است.
در بخشی از این پژوهش می خوانیم:
پس از به قدرت رسیدن دونالد ترامپ و علیرغم وعدههای دوران مبارزات انتخاباتی او، رئیس جمهور امریکا تصمیم به ادامه حضور نیروهای ایالات متحده در افغانستان گرفت. مهمترین محورهای استراتژی ترامپ در قبال افغانستان عبارتند از : 1- خروج نیروهای امریکایی از افغانستان اشتباه است و شرایط، عامل تعیین کننده جهت خروج از افغانستان میباشد. 2- طالبان بایستی راه صلح و مذاکره را در پیش بگیرد و در دولت افغانستان شریک شود. 4- ترامپ به صراحت اعلام کرد پاکستان لانه گروههای تروریستی است و بایستی به حمایتاش از تروریستها پایان دهد. او ضمن ستایش از همکاریهای هند با امریکا در افغانستان، خواستار نقش بیشتر هند در افغانستان شد. پس از اعلام استراتژی دولت ترامپ در قبال افغانستان، بنظر می رسد مسکو علیرغم حمایت از ادامۀ حضور امریکا در افغانستان، از استراتژی جدید ترامپ خشنود نیست. از دید روسیه، این استراتژی که شامل افزایش متعادل در تعداد سربازان، تمرکز مجدد بر مبارزه علیه تروریسم و حضور نامحدود امریکا میشود، کم و بیش همان استراتژیهای سابق است.
این در حالی است که استراتژی روسیه در قبال افغانستان محورهای زیر را مدنظر دارد: 1- وجود یک افغانستان پایدار و باثبات با حکومتی دوستانه به نفع مسکو است، چرا که افغانستان با جمهوریهای مشترک المنافع، به ویژه با تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان هم مرز است و این بیثباتی میتواند آنها را هم تحت تأثیر قرار دهد. مسکو به ویژه در مورد تهدیدات گروه های افراطی که در افغانستان حضور دارند، نگران است. 2- یکی دیگر از اهداف اعلامی روسیه، محدود کردن رشد تجارت مواد مخدر از افغانستان، بزرگترین تولید کننده هروئین در جهان، به آسیای مرکزی و روسیه است. 3- هدف سوم این است که نفوذ روسیه را در برابر دخالت نظامی آمریکا در افغانستان، گسترش دهد.
پژوهش حاضر درصدد تبیین و تحلیل ماهیت روابط روسیه و امریکا در افغانستان و زمینههای تقابل و تعامل این دو کشور در افغانستان و چشمانداز آن بویژه در دوره ترامپ میباشد. پرسش اصلی تحقیق حاضر این است که زمینه ها و مصادیق تقابل و تعامل در مناسبات روسیه و امریکا در افغانستان کدامند و چشم انداز این مناسبات چگونه است؟ در ادامه سؤالات فرعی مطرح می شوند : روسیه و امریکا چه اهدافی در افغانستان دنبال میکنند؟ وجوه افتراق و اشتراک این اهداف کدامند؟ کم و کیف روابط روسیه و امریکا در افغانستان چه تاثیراتی برافغانستان، ایران، چین، پاکستان و هند دارد. فرضیه اصلی این تحقیق در پاسخ به پرسش اصلی این میباشد که: بنظر میرسد مناسبات روسیه و امریکا در افغانستان هم ابعادی از تقابل در زمینه مسائلی نظیر طالبان و مذاکرات صلح با این گروه، توافقنامه همکاری امنیتی کابل- واشنگتن، فعالیت داعش در افغانستان، مبارزه با تولید و قاچاق مواد مخدر افغانستان، همکاریهای نظامی با افغانستان، فعالیتهای اقتصادی امریکا در افغانستان و استراتژی ترامپ در قبال افغانستان؛ و هم شامل ابعادی از تعامل در زمینه مسائلی مانند: همکاری روسیه با امریکا در قبال افغانستان در چارچوب شورای امنیت سازمان ملل، همکاری اطلاعاتی و لجستیکی روسیه با امریکا در حمله به افغانستان، همکاری روسیه با امریکا در جریان برقراری دولت موقت در افغانستان و ... را شامل میشود. از اینرو میتوان گفت نوعی مدل تقابل راهبردی و تعامل تاکتیکی بر مناسبات روسیه و امریکا در افغانستان حاکم است که بنظر می رسد بُعد تقابلی آن در دوره ترامپ افزایش خواهد یافت.
می توان مهمترین متغیرهای تقابل استراتژیک میان امریکا و روسیه در افغانستان را موارد زیر برشمرد:1-مسئله طالبان و مذاکرات صلح با این گروه: بسیاری از تحلیلگران روسی، با تأکید بر مخالفت در قبال داعش، و تأکید بر اثربخشی طالبان به عنوان یک شریک برای روسیه در کاهش قاچاق مواد مواد مخدر به آسیای مرکزی، همکاری مسکو و طالبان را توجیه میکنند. برعکس، واشنگتن معتقد است که تماسهای روسیه و طالبان با هدف تضعیف ایالات متحده و ناتو در افغانستان صورت گرفته و منبع اصلی بیثباتی در این کشور است. ایالات متحده ادعا میکند که روسیه به منظور محافظت از خود در مقابل حملات داعش در منطقه، اطلاعات و سخت افزار نظامی را به طالبان میدهد.2-مذاکرات صلح با حکمتیار: آمریکاییها در فرآیند بازگشت حکمتیار به کشور و مذاکرات صلح نقش داشتند. اگر موافقت و چراغ سبز آمریکاییها نبود، دلیلی پیدا نمیشد که حکمتیار در امضای توافق صلح با دولت کابل، از سوی آمریکاییها وعده آزادی زندانیانش و خارج شدن نام حزب اسلامی از لیست تروریستی را دریافت کند. وال استریت ژورنال از مقامهای افغان و غربی نقلقول کرد که روسیه تلاش میکرد از توافق میان حکومت افغانستان و گلبدین حکمتیار جلوگیری به عمل آورد. حتی گفته شد زمانی که کابل تصمیم گرفت نام حکمتیار را از فهرست سیاه سازمان ملل متحد حذف کند، دیپلماتهای روسی با این موضع مخالفت کردند.3- توافقنامه همکاری امنیتی کابل- واشنگتن: پس از امضای توافقنامه امنیتی میان امریکا و افغانستان در دولت وحدت ملی در سال 2014 و مشروعیت بخشی به اعطای 9 پایگاه نظامی به امریکا و با توجه به اینکه در صورت ادامه ناآرامیها در افغانستان پس از سال 2024، این توافقنامه به صورت خودکار تمدید خواهد شد، موجبات نگرانی روسها فراهم آمد. مسکو در راستای استراتژی امنیت ملی خود هرگونه حضور نیروهای نظامی یا پایگاههای خارجی در حوزهی خارج نزدیک، یعنی همسایگان روسیه و نیز کشورهایی مانند افغانستان را به عنوان تهدیدی علیه امنیت ملی خود تلقی میکند. مقامات مسکو یادآور شدند که حضور بلندمدت امریکا و غرب در افغانستان به هیچوجه با منافع روسیه سازگاری ندارد و واکنش این کشور را بر میانگیزد. 4- حضور و فعالیت داعش در افغانستان: مسکو از داعش به عنوان تهدید امنیتی اصلی منطقهای نام میبرد؛ تردیدی نیست که بیثبات کردن قلمرو ژئوپلیتیک کشورهای پساشوروی در منطقه آسیای مرکزی، از برنامههای واشنگتن است. حضور داعش در افغانستان با سیاستهای راهبردی آمریکا در آسیای مرکزی و جنوب آسیا میتواند هماهنگ شود و در رقابتهای بینالمللی علیه کشورهایی فعال شود که میتوانند قدرت آمریکا را به چالش بکشانند. اما از منظر امریکا، روسیه تنها نگران حضور داعش در افغانستان نیست؛ بلکه با استفاده تبلیغاتی از این مسئله، امیدوار است اهداف راهبردی و بلندمدت خود در منطقه را نیز دنبال کند. 5- مبارزه با تولید و قاچاق مواد مخدر افغانستان: در سند راهبرد امنیت ملی روسیه، قاچاق مواد مخدر و تبعات آن به عنوان تهدید امنیت ملی این کشور قلمداد شده است. برخی از مقامات دولت روسیه با تاکید بر عدم مقابله امریکا با مواد مخدر در افغانستان معتقدند که این رویکرد امریکا تعمدی و ضدروسی است. 6- همکاریهای نظامی روسیه و امریکا با افغانستان: از دید امریکاییها، در صورتیکه روسها بخواهند از طریق کمکهای نظامیشان به دولت افغانستان، حضور بیشتری در این کشور پیدا کنند، برخورد منافع میان امریکا و روسیه در آن کشور بیشتر خواهد شد. مقامهای روسیه تصمیم پنتاگون جهت پایان خریداری بالگردهای Mi-17 Mil برای ارتش افغانستان و جایگزینی آنها با بالگردهای بلاک هاوک امریکایی را مورد انتقاد قرار دادند و مدعی شدند که این تصمیم بیش از آن که عملی باشد، سیاسی و نتیجه تحریمهای ایالات متحده بر روسیه بوده است. روسها تأکید کردهاند در صورتی که واشنگتن بالگردهای روسی ارتش افغانستان را با بالگردهای آمریکایی جایگزین کنند، هیچ گفتوگویی درباره افغانستان، بین روسیه و آمریکا صورت نخواهد. 7- نتایج فعالیتهای اقتصادی امریکا در افغانستان: روسها معتقدند سرمایهگذاری در توسعه اقتصادی افغانستان، به مقابله با خاطرات منفی باقیمانده در ذهن افغانها از جنگ شوروی در افغانستان کمک میکند و رابطه مسکو با دولت کابل را بهبود میبخشد. اگر روسیه موفق به جلب حمایت عمومی درخصوص گسترش مشارکت اش در افغانستان شود و پیوندهای قوی با مقامات دولتی افغانستان ایجاد کند، قاعدتاً نقش دیپلماتیک مسکو در بحران سیاسی افغانستان افزایش خواهد یافت اما امریکا به دنبال محدود کردن حضور اقتصادی روسیه در افغانستان است. 8-استراتژی ترامپ در قبال افغانستان: ترامپ در اعلام استراتژی جدید خود برای افغانستان، اصلاً از روسیه نامی نبرد. وزارت امور خارجه روسیه اظهار داشت که استراتژی جدید امنیت ملی ایالات متحده خط مشی همکاری سازنده با دیگر کشورها در شرایط برابر را تعیین نمیکند، بلکه کشورها را در رویارویی قرار میدهد. از نگاه مسکو این استراتژی که شامل افزایش ناچیز تعداد سربازان، تمرکز دوباره بر مبارزه با هراسافکنی، و یک جدول زمانی باز است، چیز جدیدی نیست.
زمینهها و مصادیق تعامل تاکتیکی امریکا و روسیه در افغانستان نیز شامل این موارد میشود: اعلام همدردی و همبستگی روسیه با امریکا با وقوع حوادث 11 سپتامبر 2001، همکاری روسیه با امریکا در قبال افغانستان در چارچوب سازمان ملل متحد، همکاری اطلاعاتی و لجستیکی روسیه با امریکا در حمله به افغانستان، همکاری روسیه با امریکا در جریان برقراری دولت موقت در افغانستان.
درخصوص سناریوهای محتمل در ارتباط با مناسبات روسیه و امریکا در افغانستان در دوره ترامپ میتوان این سناریوها را مطرح نمود: سناریوی اول؛ رقابت و تقابل استراتژیک روسیه و امریکا در افغانستان. سناریوی دوم؛ برخورد نظامی روسیه و امریکا در افغانستان. سناریوی سوم؛ ایجاد همکاری و ائتلاف روسیه، چین، پاکستان و ایران در افغانستان علیه امریکا. سناریوی چهارم؛ ائتلاف و همگرایی میان روسیه و امریکا در افغانستان. از میان این سناریوها، بنظر می رسد سناریوی اول احتمال عملی شدن بیشتری دارد. روسیه و امریکا با اهداف دراز مدت نفوذ در افغانستان، با یکدیگر رقابت میکنند که این رقابت بر حوزه نفوذ آنها در آسیای مرکزی و جنوبی نیز تأثیر میگذارد. در این قالب، ایالات متحده بر نفوذ در جمهوری های آسیای مرکزی تمرکز میکند، در حالی که روسیه برای شکست ایالات متحده در آسیای مرکزی و جنوبی اقدام خواهد کرد. سیاست های توسعه طلبانه امریکا در غرب آسیا ، منافع تاکتیکی و راهبردی روسیه، همراه با ضرورت های استراتژیک مقابله علیه ایالات متحده، باعث میشود که افغانستان بویژه در دوره دونالد ترامپ همچنان به عنوان یکی از محل های درگیری و جنگ نیابتی امریکا و روسیه مطرح گردد.