انتشار پژوهش «بررسی گروههای تکفیری در آسیای مرکزی»
پژوهش «بررسی گروههای تکفیری در آسیای مرکزی (ماهیت، ترکیب و زمینههای شکلگیری و چشمانداز فعالیت آنها)» در آذر ماه 1397 توسط واحد پژوهش های کاربردی معاونت برون مرزی صدا و سیما منتشر شد.
پژوهش «بررسی گروههای تکفیری در آسیای مرکزی» به اهتمام واحد پژوهش های کاربردی و توسط سجاد مرادی کلارده، کارشناس حوزه ی مطالعات آسیای مرکزی، نگاشته شده و دکتر حمیدرضا عزیزی عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی نظارت علمی آن را بر عهده داشته است.
معرفی و تشریح گروههای تکفیری در آسیای مرکزی، تبیین ماهیت گروههای تکفیری در آسیای مرکزی در کشورهای ازبکستان، تاحیکستان، ترکمنستان، قرقیزستان و قزاقستان، تحرکات داعش در آسیای مرکزی و چشم انداز آن، مهمترین زمینههای داخلی تامین و تقویت گروههای تکفیری (از جمله: رویکرد تهدید آمیز دولت های آسیای مرکزی به گروه های اسلامی میانه رو، انسدادهای سیاسی و اجتماعی طولانی مدت و ... )، مهمترین عوامل خارجی تامین و تقویت گروههای تکفیری در آسیای مرکزی (ازجمله: شکست تکفیریها در عراق و سوریه و بازگشت تروریست ها به موطن خود، همجواری آسیای مرکزی با افغانستان و تحرکات داعش در افغانستان، روندهای ناشی از جهانیسازی، تاثیر تجارت مواد مخدر بر تامین مالی گروه های تکفیری در آسیای مرکزی)، واکاوی نقش آمریکا در توسعه تروریسم تکفیری در آسیای مرکزی برای فشار بر روسیه، چین و ایران، بررسی نقش عربستان سعودی در شکلگیری و گسترش گروههای تکفیری در منطقه آسیای مرکزی، تروریسم تکفیری در آسیای مرکزی از منظر صاحب نظران داخلی و خارجی و اندیشکده ها به همراه ارائه پیشنهادهای رسانهای، از جمله ارکان اصلی این پژوهش است.
در بخشی از این پژوهش می خوانیم:
یکی از مهمترین پدیدههایی که در شرایط کنونی بینالمللی مناطق مختلف جهان را فراگرفته است، پدیده افراط گرایی، تاسیس و گسترش گروههای تروریستی در اقصی نقاط جهان است. آسیای مرکزی منطقهای است که از پنج کشور ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، قرقیزستان و قزاقستان تشکیل شده است. این منطقه نیز همگام با سایر مناطق ژئوپلیتیکی جهان، درگیر خشونت و افراطگرایی شده است. این افراطگرایی به صورت گسترش تروریسم تکفیری نمود داشته است. طی سالهای اخیر این گونه از تروریسم علاوه بر مناطقی مانند غرب آسیا و افغانستان، آسیای مرکزی را نیز فراگرفته است. هدف اصلی این پژوهش شناسایی مهمترین گروههای تکفیری فعال در آسیای مرکزی به همراه بررسی مهمترین بسترها و ریشههای شکلگیری آنها در این منطقه بوده است.
در هر پنج کشور منطقه آسیای مرکزی گروههای تکفیری تشکیل شده یا فعالیت دارند که مهمترین این گروهها را جنبش اسلامی ازبکستان، حزبالتحریر، اتحادیه جهاد اسلامی، جنبش اکرمیه، جماعت انصارالله و داعش تشکیل میدهد. این گروهها در کشورهای پنجگانه ی این منطقه اهدافی از جمله برهم زدن نظم سیاسی موجود منطقه؛ ایجاد چالش برای دولتهای این منطقه که در بیشتر آنها نظامهای اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی سکولاری حاکم میباشد و ... را دنبال میکنند.
یکی از دلایل تاسیس و تقویت برخی از گروههای تکفیری در آسیای مرکزی ناشی از شکست داعش در سایر مناطق مانند غرب آسیا است. به طور ویژه در زمینه قدرتگیری داعش در آسیای مرکزی باید توجه داشت که بخشی از این سازمان تروریستی از گروههایی تشکیل شده است که از شهروندان کشورهای آسیای مرکزی در آن عضویت دارند. آسیای مرکزی با خصوصیتها و ویژگیهای خاص خود، به طور خاص پس از شکست داعش و گروهههای تروریستی در عراق و سوریه و به طور کلی در غرب آسیا، به محلی برای فعالیت هرچه بیشتر این گروهها تبدیل شده است. در این میان با تقویت داعش در افغانستان و حمایت جدی امریکا از توسعه داعش در افغانستان، منطقه آسیای مرکزی با تهدید نوین سرایت داعش از افغانستان به قلمرو خود مواجه شده است. در همین رابطه آندری نوویکوف رئیس مرکز ضدتروریستی کشورهای جامعه همسود معتقد است که تروریسم و افراط گرایی با مدل، تکنولوژی و تاکتیک جدید وارد کشورهای آسیای مرکزی میشود. داعش، مدل جدید تروریسم و افراط گرایی را به آسیای مرکزی منتقل میکند.
نکته مهم در توسعه گروهههای تروریستی تکفیری در آسیای مرکزی این است که برخی از دولتهای این منطقه هرگونه حرکت مذهبی و دینی حتی فعالیت گروههای اسلامی میانه رو را تحت عنوان فعالیتهای افراطی و تروریستی طبقهبندی نموده و سعی در نابودسازی آنها دارند. برای مثال چنین رویکردی به ویژه در سیاستها و راهبردهای دولت تاجیکستان علیه نهضت اسلامی این کشور به وضوح دیده میشود.
شرایط مناسب جغرافیایی آسیای مرکزی جهت اختفاء، اهمیت استراتژیک دره فرغانه و همجواری آن با سه کشور ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان، باعث تمرکز گروههای افراطی در این منطقه نیز هست. علاوه بر عوامل داخلی، علل خارجی نیز در این خصوص مؤثر است. در این راستا برای ارزیابی رویکرد امریکا درباره تروریسم تکفیری در آسیای مرکزی یکی از مهمترین مواردی که باید در نظر داشت، جایگاه تروریسم در سیاست خارجی آمریکاست که به نوعی تسهیل کننده دخالتهای این کشور در جوامع این منطقه است. آمریکا با استفاده ابزاری از تروریسم و حمایت از تروریسم تکفیری در آسیای مرکزی، به دنبال ایجاد چالش های امنیتی برای کشورهای رقیب در این منطقه همچون ایران، روسیه و چین میباشد.
در عین حال، یکی از مهمترین مواردی که به گسترش تروریسم و گروههای تکفیری در آسیای مرکزی کمک شایان توجهی مینماید، سیاستهای حمایتی عربستان سعودی است که در آن وهابیت تکفیری به عنوان فرقه حاکم محسوب میشود. عربستان سعودی ابزارهای فراوانی برای تحت تأثیر قرار دادن کشورهایی مانند آسیای مرکزی دارد که به دلیل سیاست های دوران شوروی، هم از فقر هویتی برخوردارند و هم از فقر اقتصادی و مالی رنج میبرند. عربستان سعودی از طریق مراودات اقتصادی، اعطای وام و کمک های مالی، تاسیس مراکز خیریه و مؤسسات آموزشی مبلغ وهابیت، تبلیغات رسانه ای و مراودات سیاسی با دولتهای این منطقه سعی در ترویج وهابیت تکفیری در آسیای مرکزی دارد.