انتشار پژوهش «اهداف و پیامد های توسعه روابط جمهوری آذربایجان با عربستان سعودی»
پژوهش اهداف و پیامدهای توسعه روابط جمهوری آذربایجان با عربستان سعودی در اسفند ماه 1396 توسط واحد پژوهش های کاربردی معاونت برون مرزی صدا و سیما منتشر شد.
پژوهش اهداف و پیامد های توسعه روابط جمهوری آذربایجان با عربستان سعودی به اهتمام واحد پژوهش های کاربردی و توسط برهان حشمتی پژوهشگر ارشد مسایل قفقاز نگاشته شده است.
واکاوی علل توسعه روابط جمهوری آذربایجان و عربستان سعودی در ابعاد مختلف (فرهنگی، تبلیغاتی، سیاسی، نظامی، سرمایه گذاری های تجاری و انرژی)، تبیین نقش ریاض در پیوند دادن باکو با اتحادیه های عربی، تشریح اهداف تنش زایانه عربستان سعودی از توسعه روابط با جمهوری آذربایجان در زمینه های مختلف( امنیتی ، قومی، انرژی، نظامی، فرهنگی و...)، بررسی جایگاه جمهوری اسلامی ایران در مناسبات جمهوری آذربایجان و عربستان سعودی، واکاوی نقش ریاض در گسترش وهابیت تکفیری در جمهوری آذربایجان، تبیین پیامدهای توسعه مناسبات باکو – ریاض برای جمهوری آذربایجان، تبیین اهداف و پیامدهای نهان و آشکار شکل گیری احتمالی اتحاد غیر رسمی تل آویو – ریاض - باکو– آنکارا، بررسی نقش ویژه ریاض در تحریک قومیت گرایی ضد ایرانی و تشدید ایران هراسی در جمهوری آذربایجان از جمله ارکان اصلی این پژوهش را تشکیل می دهند.
در بخشی از این پژوهش می خوانیم:
مناسبات رسمی باکو – ریاض در 30 دسامبر 1991م، با شناسایی جمهوری آذربایجان از طرف عربستان سعودی آغاز، در 24 فوریه 1992م نیز مناسبات دیپلماتیک دو کشور برقرار و در 21 نوامبر 1994م سفیر عربستان سعودی در ترکیه، در جمهوری آذربایجان نیز آکرودیته شد. به رغم گشایش سفارت جمهوری آذربایجان در عربستان سعودی در ماه آوریل 1994م، عربستان سعودی تا نیمه 1999م، در باکو سفارتخانه دایر نکرده بود. در نتیجه تحولات سیاسی و در فرایند گسترش روابط باکو با ریاض، سفارت عربستان سعودی در جمهوری آذربایجان در ژوئن 1999م گشایش یافت.
تاکنون 18 سند همکاری میان باکو و ریاض امضاء شده است که نخستین آن ها «توافقنامه اصلی حکومت جمهوری آذربایجان و حکومت عربستان سعودی درباره همکاری های اقتصادی، تجاری، سرمایهگذاری، فنی، فرهنگی، ورزشی و امور جوانان» می باشد که در 10 جولای 1994م در شهر جده امضاء شد.
جدیدترین سند همکاری میان باکو و ریاض در حوزه امنیتی و همزمان با تداوم سرکوب گروه های اسلامی در جمهوری آذربایجان امضاء شد. این سند با عنوان «یادداشت تفاهم همکاری وزارتخانه های کشور عربستان سعودی و جمهوری آذربایجان درباره مبارزه با جرائم» در 20 فوریه 2018م در دیدار رامیل اوسوب اف، وزیر کشور جمهوری آذربایجان با شاهزاده عبدالعزیز بن سعود بن نایف بن عبدالعزیز، وزیر کشور سعودی و با حضور رئیس استخبارات سعودی در ریاض امضاء شد.
در سالهای اولیه همکاری های باکو و ریاض، حکومت عربستان سعودی بمنظور تبلیغ وهابیت، بیشتر در پوشش ارائه کمک های خیریه و برخی وام های کم بهره یا کمک های مالی بلاعوض برای برخی طرح های نوسازی مانند شبکه آبرسانی و ... وارد جمهوری آذربایجان شد. ریاض در پوشش کمک به آوارگان جنگ قراباغ، به عضوگیری برای فرقه وهابیت پرداخته و وهابیت را در جمهوری آذربایجان پایهگذاری کرد.
در ادامه بمنظور حضور شرکت نفتی عربستان سعودی در سرمایهگذاری ها برای استخراج نفت از دریای خزر، در 20 سپتامبر 1994م و در قرارداد نفتی جمهوری آذربایجان با کنسرسیوم شرکت های نفتی خارجی، به شرکت «دلتا هس» عربستان سعودی نیز 72/2 درصد سهم داده شد.
همچنین، در دوره ریاست جمهوری حیدر علیاف(1993-2003م) ، برای گسترش همکاری های باکو با ریاض، نخستین نشست «کمیسیون مشترک حکومت های جمهوری آذربایجان و عربستان سعودی» در باکو در 21 فوریه 2001 م برگزار و پروتکل این نشست امضاء شد.
پس از روی کارآمدن الهام علی اف رئیس جمهوری آذربایجان در سال 2003 م، مناسبات باکو با ریاض ابعاد گسترده ای به خود گرفت .
الهام علیاف در سال 2005م به ریاض سفر کرد. در دوره ریاست جمهوری الهام علیاف، دو طرف وارد همکاری های جدی در امور فرهنگی شدند. طی روزهای دهم تا هفدهم 2007م، «روزهای فرهنگ جمهوری آذربایجان» در شهرهای «جده» و «دمام» عربستان سعودی برگزار شد. طی روزهای هفدهم تا بیست و یکم ژوئن 2008م نیز «روزهای فرهنگی عربستان سعودی» در جمهوری آذربایجان برگزار شد. در 29 مارس 2010م، از ترجمه عربی کتاب «حیدر علیاف و سیاست ملی در آذربایجان» که به تشریح سیاستهای رسمی دولت جمهوری آذربایجان در زمینه اقوام اختصاص دارد، در «موسسه تحقیقات دیپلماتیک» وزارت خارجه عربستان سعودی رونمایی شد.
ریاض در 14 جولای 1994م و اندکی قبل از امضای قرارداد نفتی قرن، شرایط ویژه ای برای حضور و عکس گرفتن حیدر علیاف در کنار خانه کعبه و حجرالأسود را فراهم کرد که عکس و تصویر آن در رسانه های باکو منتشر شد. حیدر علیاف با تشکر از شاه عربستان سعودی، او را «خادم حرمین شریف» نامید. حکومت سعودی همین بهرهبرداری از ظرفیت های دینی را در جریان سفر الهام علیاف به عربستان سعودی در سال 2015م با گشودن در خانه کعبه به روی خانواده علیاف، تکرار کرد تا در اوج سیاست های شیعه ستیزانه سعودی دربحرین، یمن، عراق و سوریه وانمود کند که عربستان سعودی رویکرد شیعه ستیزی را ندارد.
طی دوره مورد پژوهش، یعنی از ابتدای استقلال جمهوری آذربایجان در سال 1991م تا ژانویه 2018 م، سال 2017م، فعالترین برهه در روابط باکو – ریاض بوده است. در این سال اغلب مقامات مهم در دولت جمهوری آذربایجان به عربستان سعودی سفر کردند که در رأس آن ها، شرکت الهام علیاف، رئیس جمهوری آذربایجان در نشست سران «آمریکا و سعودی با شماری از رهبران کشورهای اسلامی منطقه» موسوم به نشست ریاض بود. در سال 2016م، عربستان سعودی با آشکار کردن مطامع منطقهای خود، از باکو نیز برای عضویت در «ائتلاف نظامی اسلامی» دعوت کرد که باکو پاسخ روشنی به این دعوت نداد. در این سال همچنین ژنرال ذاکر حسن اف، وزیر دفاع جمهوری آذربایجان برای نخستین بار به ریاض سفر کرد تا نشان دهد که به رغم عضو نشدن باکو در ائتلاف نظامی تحت ریاست عربستان سعودی، دولت جمهوری آذربایجان برای همکاری با حکومت سعودی آمادگی کامل دارد. در سال 2017م، گفتگوهای جدی میان باکو و ریاض برای همکاری در زمینه نظامی شکل گرفت.
یکی از نتایج روابط نزدیک عربستان سعودی با دولت باکو، فراهم شدن هرچه بیشتر زمینه برای توسعه جریان وهابی و تکفیری در جمهوری آذربایجان و دایر شدن مساجد برای این جریان فاقد ریشه تاریخی در این منطقه بوده است. با بهرهگیری از همکاری دولت باکو، وهابی های کويت در جمهوري آذربايجان، طي دهه اول و دوم پس از استقلال جمهوری آذربایجان، دستکم 73 مسجد ساختند و سعودی های وهابي نيز به طور مستقیم سه مسجد در اين کشور را در این کشور تحت کنترل دارند که به اين ترتيب، در مجموع 76 مسجد شروع به تبليغ وهابيت در جمهوري آذربايجان کردند.
در نتیجه سیاست های سعودی در ترویج وهابیت در جمهوری آذربایجان، و بر اساس آماری که در 24 سپتامبر 2017م «مدد قلی اف»، رئیس سرویس امنیت دولتی جمهوری آذربایجان اعلام کرد دستکم 900 نفر از شهروندان این کشور به سازمان تروریستی داعش پیوسته بودند که 300 نفر از آن ها کشته شدند. در این دوره، همچنین ایجاد گروههای سرسپرده که در ظاهر خود را گروههای شیعی معرفی می کردند در دستور کار سرويس امنيت دولتي جمهوري آذربايجان قرار گرفت، بنابراین شیعیان اصیل جمهوری آذربایجان برای افشای آنها، لقب «زيددوش» را به این گروه های تصنعی و وابسته دادند و تأکید میکردند که «زيددوش» ها دو ويژگي دارند: اول اينکه با ايران شیعی که سپري در مقابل صهيونيسم است،مخالفت میکنند و ديگر اينکه همانند وهابی های عربستان سعودی، هيچ مخالفتي با رژیم صهیونیستی ندارند.
با توجه به تلاش های فراوان دولت جمهوری آذربایجان برای گسترش حجم تجارت با عربستان سعودی، حجم تجارت دو کشور طی سالهای 2005 تا 2015 میلادی به میزان 23 برابر افزایش یافت، اما این افزایش به معنای حصول حجم قابل توجهی از تجارت میان دو کشور نیست. چنانکه در سال 2005م یعنی سالی که نخستین سفر الهام علیاف، رئیس جمهوری آذربایجان به عربستان سعودی در نهم مارس این سال انجام شد، حجم تجارت میان جمهوری آذربایجان و عربستان سعودی یک میلیون و 300 هزار دلار بود و این رقم با طی یک دوره ده ساله در 2015م که دومین سفر رئیسجمهوری آذربایجان به عربستان سعودی در پنجم آوریل این سال انجام شد، به 31 میلیون دلار رسید. طی دو سال 2016 و 2017 میلادی نیز به رغم اینکه سطح مناسبات سیاسی ، امنیتی و نظامی و گردشگری جمهوری آذربایجان به میزان قابل ملاحظه ای افزایش یافته است، حجم تجارت این دو کشور که هر دو اساساً به صادرات نفت وابسته هستند، افزایش قابل توجهی را نشان نمیدهد.
این موارد حکایت از این دارد که روابط باکو با ریاض بیشتر جنبه سیاسی- امنیتی دارد. اوجگیری مناسبات سیاسی- امنیتی باکو با ریاض در سال 2017م در شرایطی بود که در این سال و سال های قبل از آن، تلاش ریاض برای ایفای نقش قدرت منطقه ای به طور مضاعفی افزایش یافت و مناسبات عربستان سعودی با ایران به حالت خصمانهای رسید. حتی در صورتی که هم زمانی این دو تحول یعنی ارتقای سطح روابط سیاسی- امنیتی باکو با ریاض و قطع روابط ایران و عربستان سعودی کاملاً تصادفی باشد که البته نمیتوان آن را تصادفی دانست، این دو تحول متعارض حکایت از این دارد که نقش آفرینی باکو در فرایندهای ضدایرانی افزایش یافته است .
روابط جمهوری آذربایجان با عربستان سعودی اساساً در ابعاد سیاسی و امنیتی و تا حدودی فرهنگی و رسانه ای توسعه یافته است. یکی از ابعاد بسیار مهم مناسبات باکو- ریاض که البته از زوایای پنهان این مناسبات است، تلاش برای ایجاد و تشدید فرقهگرایی و قومگرایی در ایران است. این موضوع در حمایت سعودی ها از تجزیه طلبان عرب و برقراری ارتباطات شان با تجزیه طلبان آذری نیز خود را نشان داده است. شاکله نظام سیاسی جمهوری آذربایجان بر پایه «آذربایجان گرایی» استوار است. برگزاری مراسم های «روز همبستگی آذری های دنیا» و مطالب تحریف آمیز کتب درسی تاریخی حول محور پان آذریسم ،این نظر را در سردمداران ریاض ایجاد کرده است که می توانند از پتانسیل مذکور علیه ایران استفاده کنند. بخصوص در سال های اخیر حمایت ریاض از تجزیه طلبی ضد ایرانی، از حمایت اعراب و بلوچ های تجزیه طلب به حمایت از آذری های تجزیه طلب بسط داده شده و همچنین حمایت باکو از تجزیه طلبان آذری ضد ایرانی به حمایت اعراب تجزیهطلب نیز گسترش داده شده است. این موضوع خود را در دعوت آشکار اتحادیه نویسندگان جمهوری آذربایجان از یکی از تجزیهطلبان اهوازی مورد حمایت ریاض به جمهوری آذربایجان در سال 2017م هرچه بیشتر آَشکار ساخت.
گسترش مناسبات باکو- ریاض، صرف نظر از ارزیابی های رسمی دو طرف، دارای پیامدهایی برای جمهوری آذربایجان است. قدرت گیری و تشجیع نیروهای وهابی شکل گرفته در جمهوری آذربایجان از تبعات این روابط است که منجر به بروز مشکلات امنیتی و اجتماعی جدید شده است. این تبعات را در داخل جمهوری آذربایجان در سطوح مختلف میتوان ارزیابی کرد. تاثیرات نفوذ عربستان سعودی در حوزه دین در جمهوری آذربایجان را از گسترش وهابیت در این کشور تا تلاش برای کاهش دادن علاقمندی مردم به اجرای شعائر دینی از جمله ادای فریضه حج میتوان مشاهده کرد. در دوره گسترش روابط باکو– ریاض، سهمیه حج جمهوری آذربایجان به طور مستمر کاهش یافته است. در سال 2009م، سهمیه حج جمهوری آذربایجان از شش هزار نفر به دو هزار نفر کاهش یافت. سهمیه حج جمهوری آذربایجان در سال 2017م به 900 نفر کاهش یافت و در سال 2018م در اوج گسترش روابط باکو– ریاض به 600 نفر کاهش داده شد.