جنایات بین المللی ائتلاف سعودی در یمن و لزوم جبران خسارات (2)/ جنایت علیه انسانیت، جنایت نسلزدایی و جنایت تجاوز عربستان سعودی در یمن
در قسمت دوم برنامه ی جنایت علیه انسانیت، جنایت نسلزدایی و جنایت تجاوز عربستان سعودی در یمن بررسی می شود.
از منظر حقوق بین الملل ، جنایت علیه انسانیت و نسلزدایی میتوانند هم در زمان صلح و هم در زمان جنگ ارتکاب یابند و اگر در زمان جنگ رخ دهند، میتوانند تحت عنوان جنایت جنگی بررسی شوند. برخی از عناصر تشکیل دهنده جرایم جنایت جنگی مانند قتل، کشتار، شکنجه، تحمیل عمدی رنج شدید و صدمه جدی به بدن یا سلامت جسمی و روحی با جنایت علیه انسانیت و نسلزدایی، اشتراک دارند. بسیاری از مصادیقی که در برنامه قبلی درباره جنایت جنگی عربستان سعودی در یمن مطرح شد، حاکی از آن است که عربستان سعودی در یمن مرتکب جنایت علیه انسانیت و نسلزدایی نیز شده است. همانگونه که گفتیم این دو جنایت اگر در زمان جنگ صورت بگیرند میتوانند تحت عنوان جنایت جنگی بررسی شوند.
جنایت علیه انسانیت، جنایتی است که علیه یک جمعیت غیرنظامی ارتکاب می یابد و می توان جدی ترین شکل آن را کشتار گروه های مردمی دانست که با نسل زدایی قرابت زیادی دارد. جنایات علیه انسانیت، مفهوم وسیع تری از نسلزدایی دارد. دکتر محمدجواد شریعتباقری، حقوقدان ایرانی، می گوید: در جنایت علیه انسانیت، لازم نیست که یک گروه خاص هدف قرار بگیرد، بلکه بهطور کلی، یک جمعیت غیرنظامی شامل گروههای سیاسی، قومی، مذهبی و... ممکن است موضوع این جنایات واقع شوند. هر حمله گسترده یا سازمانیافته علیه غیرنظامیان، قتل افراد یک گروه، به بردگی گرفتن، تبعید یک جمعیت، تعقیب و آزار مداوم یک گروه به علل سیاسی، نژادی، ملی، قومی، فرهنگی، مذهبی و جنسیتی از مصادیق جرایم علیه انسانیت هستند.
جنایات علیه انسانیت به موجب بند اول ماده 7 اساسنامه دیوان بین المللی کیفری مشتمل بر جنایاتی ازجمله «قتل، اخراج یا انتقال اجباری یک جمعیت، شکنجه، تجاوز جنسی، عقیم کردن اجباری، تعقیب و آزار مداوم هرگروه یا مجموعه مشخصی به علل سیاسی، نژادی، ملی، قومی، فرهنگی، مذهبی، جنسی و علل دیگر، جنایت آپارتاید، اعمال غیر انسانی مشابه دیگری که عامداً به قصد ایجاد رنج عظیم یا صدمة شدید به جسم یا به سلامت روحی و جسمی صورت پذیرد» است. از منظر عنصر معنوی جرم، برای اینکه بتوان متهمی را بهدلیل ارتکاب جرم علیه انسانیت مجرم شناخت، لازم است ثابت شود قصد رسیدن به نتیجهای خاص را داشته است .
آنتونیو کسسه (Antonio Cassese)، قاضی سرشناس بین المللی و مؤلف کتاب "حقوق بین الملل کیفری" می گوید: در مورد متهمی که در مقام یک کارگزار دولت عمل میکند ضرورتی ندارد که وی کلیه آثار و عواقب خاص اقدام سوء خویش را پیشبینی نماید، بلکه کافی است از اینکه فعل او ممکن است موجب عواقب جدی برای مردم غیر نظامی شود، آگاه باشد. این موضوع مسئولیت پاسخگویی و جبران خسارات توسط عربستان را در قبال جنایت جنگی، جنایت علیه انسانیت و جنایت نسل زدایی مضاعف می کند.
آنچه رژیم سعودی آگاهانه و تعمداً در یمن انجام داده است، بسیاری از عناصر جنایت علیه انسانیت را شامل میشود. مطابق گزارشی که صندوق کودکان ملل متحد در ژانویه 2017م منتشر کرد، قبل از آغاز جنگ در مارس 2015م در یمن، 8٫4 میلیون یمنی به مراقبت بهداشتی مناسب دسترسی نداشتند اما پس از حمله عربستان این آمار 67 درصد رشد داشته است و به 14٫1 میلیون نفر رسید که تقریباً 8٫3 میلیون نفر از این تعداد، کودکان هستند. در مجموع حدود 385 بیمارستان و مرکز درمانی در طی 5 سال جنگ یمن، تخریب شده است. همچنین قبل از آغاز جنگ در مارس 2015 در یمن، 13٫4 میلیون یمنی به آب سالم دسترسی نداشتند اما پس از حمله عربستان سعودی، این آمار با 44 درصد رشد به 19٫3 میلیون نفر رسید که تقریباً 10٫2 میلیون نفر آن کودکان هستند. در مجموع نزدیک به 2000 مخزن و پمپ آب و شبکه آبرسانی در طی 5 سال تجاوز نظامی عربستانی به یمن، عامدانه تخریب شده است و نیاز به بازسازی فوری و جدی دارند. این شرایط مصداق بارز «ریشه کن کردن، شامل تحمیل عمدی وضعیت خاصی از زندگی است از جمله محروم کردن از دسترسی به غذا و دارو که بهمنظور از بین بردن بخشی از یک جمعیت برنامه ریزی می شود»، است که در ماده 7 اساسنامه دیوان بین المللی کیفری بهعنوان یکی از مصادیق جنایت علیه انسانیت آمده است.
بیش از پنج سال است که تجاوز وحشیانه به مردم یمن توسط ائتلاف سعودی و با همراهی امریکا، نه تنها زیرساختهای این کشور از جمله مدارس، بیمارستانها، مزارع، کارخانهها، شبکههای آبرسانی، گاز و برق، جادهها و پلها را ویران کرده، بلکه محاصره هوایی، زمینی و دریایی یمن، مانع امدادرسانی به مردم این کشور شده است. این اقدامات «با علم» به حمله به جمعیت غیرنظامی صورت گرفته و در حال تکرار است و به این دلیل جنایت علیه انسانیت محسوب میشود. چنانچه 458061 منزل مسکونی، 1336 مسجد، 6404 وسیله حمل و نقل عمومی، 866 انبار مواد غذایی، 357 مرکز گردشگری و 688 بازار در اثر حملات تخریب شده اند. تخریب این اماکن نشان از حمله عامدانه عربستان به مناطقی با حضور جمعیت غیرنظامی است. بهنوشته گاردین، عربستان سعودی با سهل انگاری کامل غرب مرتکب یکی از وحشتناک ترین جنایت ها علیه انسانیت شده است. از دید گاردین ، مجرم اصلی فاجعه انسانی در یمن، محمد بن سلمان، وزیر جنگ و حاکم واقعی کشور است که توسط امریکا و رژیم صهیونیستی حمایت میشود.
از منظر حقوق بین الملل کیفری، شکنجه یعنی وارد کردن عمدی و غیرقانونی درد و رنج شدید بدنی یا روحی بر شخصی که در بازداشت یا تحت سلطه متهم و یکی از عناصر مادی جنایت علیه انسانیت است. گزارشهای متعددی از شکنجه یمنیهای بازداشت شده و خشونت جنسی علیه آنها توسط عربستان سعودی و امارات منتشر شده است. ابعاد این موضوع بهحدی است که کنگره امریکا خواهان تحقیقات شفاف درباره نقش این کشور در روند بازجویی از بازداشتشدگان در زندانهای امارات و عربستان سعودی و همپیمانانش در جنوب یمن شده است. 18 زندان مخفی در جنوب یمن وجود دارد که امارات و عربستان سعودی آن را اداره میکنند و بازداشتشدگان در معرض شدیدترین انواع شکنجه قرار میگیرند. آسوشیتدپرس براساس مصاحبه با شاهدان این شکنجه ها، گزارش داده که افسران ارتش امارات متحده عربی صدها زن زندانی یمنی در زندان بیراحمد شهر عدن را شکنجه جنسی کردهاند.
ماده 6 اساسنامه دیوان بینالمللی کیفری، ایراد صدمه شدید به سلامت جسمی یا روحی اعضای یک گروه، قرار دادن عمدی یک گروه در معرض وضعیت زندگی نامناسبی که منتهی به زوال قوای جسمی کلی یا جزئی آن بشود و ... که به قصد نابود کردن تمام یا قسمتی از یک گروه ملی، قومی، نژادی و مذهبی صورت میگیرد را نسلزدایی میداند. یکی از مهمترین نشانه های نسلزدایی و جنایت علیه انسانیت که در تعریف این جرایم نیز آمده، شمار کشته ها و زخمی ها است. برای تحقق این نوع جنایت لازم نیست که کل اعضای یک گروه کشته شوند بلکه کشته شدن بخشی از آنها که با قصد خاص نابودسازی انجام شده است، جنایت نسلزدایی محسوب میشود. عربستان سعودی نگاه فرقه ای تک بعدی به سیاست در منطقه غرب آسیا دارد و شیعیان را دشمن خود می داند. بههمین دلیل عربستان با جنگ علیه یمن به کشتار مردم بیگناه این کشور بهخصوص در مناطق شیعه نشین اقدام کرده است که مصداق بارز نسل کشی است. «مرکز قانونی حقوق و توسعه» مستقر در صنعا، پایتخت یمن، در فوریه ۲۰۱۷ با ارایه گزارشی از آمار کشتار غیرنظامیان در یمن بر اثر حملات ائتلاف سعودی، این آمارها را بیانگر ارتکاب جنایت نسلزدایی و جنایت علیه انسانیت خواند. ائتلاف سعودی با عِلم به اینکه محاصره یمن به قحطی و زوال قوای جسمی جامعه یمن منتهی میشود، از تحمیل قحطی به مردم یمن بهعنوان سلاح غیرمتعارف استفاده میکند. استمرار کشتار غیرنظامیان و تداوم اقدامات ائتلاف سعودی برای محاصره و ایجاد قحطی در یمن نشاندهنده قصد ریاض برای حصول به نتیجه خاص و به معنای تحقق عناصر مادی و معنوی جنایت نسلزدایی و جنایت علیه انسانیت است.
بر اساس ماده 3 مشترک کنوانسیونهای چهارگانه 1949 ژنو، نهادهای بشردوستانه بیطرف میتوانند خدمات خود را به طرفین درگیری ارائه دهند و هرگونه تأخیر یا محدودیت خودسرانه برای اقدامات بشردوستانه برخلاف قواعد بینالمللی است. ائتلاف سعودی با محاصره یمن و ارتکاب جنایت علیه انسانیت، باعث قحطی و محروم شدن بخش اعظمی از مردم یمن از دسترسی به غذا و دارو و تحمیل رنج عظیم و صدمة شدید به سلامت روحی و جسمی آنها شده و محاصره را ابزاری برای اجرای تحریم تسلیحاتی یمن میداند. این در شرایطی است که قطعنامه 2216 شورای امنیت در سال 2015 از همه طرفین درخواست میکند تا روند ارائه کمکهای بشردوستانه را تسهیل کنند.
عربستان سعودی علاوه بر جنایت جنگی، جنایت علیه انسانیت و تلاش برای نسل زدایی، در جنگ یمن مرتکب «جنایت تجاوز» نیز شده است. به موجب بند 1 ماده 5 اساسنامه، رسیدگی به جرم تجاوز در صلاحیت دیوان بینالمللی کیفری قرار گرفته است. اقدامات عربستان سعودی در یمن به سرکردگی محمد بن سلمان ولیعهد و وزیر جنگ عربستان سعودی، حاکی از ارتکاب جنایت تجاوز توسط عربستان سعودی در یمن است. در کنفرانس بازنگری اساسنامه دیوان بین المللی کیفری در کامپالا در 11 ژوئن 2010، تاکید شد که جنایت تجاوز یک جرم مطلق رهبری است.به عبارت دیگر، اشخاصی که به اتهام جنایت تجاوز تحت تعقیب کیفری قرار میگیرند، رهبران و مقامات سیاسی، نظامی و حتی اقتصادی هستند. در جنگ یمن، نقش اصلی برعهده محمد بن سلمان بوده و حملات عمدی به مراکز غیرنظامی، بیمارستان، مدارس، سیلوها، کارخانهها، بازار، مجالس ختم و عروسی با دستور مستقیم بن سلمان صورت گرفته است. بهطوری که روزنامه گاردین از محمد بن سلمان با عنوان معمار جنگ یمن یاد کرده است. نیویورکتایمز نیز با بکار بردن عنوان «شاهزاده بیتجربه و تشنه قدرت» برای محمد بن سلمان تأکید کرد که وی نقش اصلی را در جنگ یمن ایفا میکند.
سران عربستان سعودی آگاهانه با نقض منشور سازمان ملل و با طراحی، آغاز و اجرای تجاوز نظامی علیه یمن، مرتکب جنایت تجاوز براساس ماده 5 اساسنامه رم شدند. دیوان بین المللی کیفری مطابق با ماده 12 اساسنامه، میتواند صلاحیت خود را درباره جنایت تجاوزی اعمال کند که از عمل تجاوزکارانه ارتکابی توسط یک دولت عضو ناشی شده باشد. یمن و عربستان سعودی عضو دیوان بینالمللی کیفری نیستند، امریکا، انگلیس و دیگر حامیان عربستان سعودی در شورای امنیت نیز مخالف بررسی و ارجاع موضوع از طریق شورای امنیت به دیوان هستند. عدم ورود جدی دیوان و شورای امنیت به جنایت جنگی، جنایت علیه انسانیت، جنایت نسلزدایی و جنایت تجاوز ائتلاف سعودی در یمن، و همچنین پشتیبانی حامیان عربستان سعودی، موجب شده است که خاندان آل سعود با خیال آسوده به جنایات خود در یمن استمرار بخشند.این در شرایطی است که دادستان دیوان بینالمللی کیفری بهدلیل حضور اتباع برخی از کشورهای عضو اساسنامه دیوان نظیر چاد، سنگال و نیجر در جنگ یمن و نقش آنها در ارتکاب جنایات بینالمللی، میتواند راساَ تحقیقاتی در خصوص جنگ یمن آغاز نماید.
بررسی مصادیق جنایاتی که با آمریت سران و فرماندهان سعودی در یمن به وقوع پیوسته، نشاندهنده ارتکاب جرایم بینالمللی شامل جنایت جنگی، جنایت علیه انسانیت، نسلزدایی و جنایت تجاوز است. عناصر مادی و معنوی تشکیلدهنده این جنایات سران و فرماندهان ائتلاف سعودی در یمن بهقدری آشکار است که نوعی اجماع دراحراز ارتکاب آنها وجود دارد، بهطوری که شورای حقوق بشر سازمان ملل در گزارش مهم خود در 3 سپتامبر 2019 با عنوان وضعیت حقوق بشر در یمن با اشاره به نتایج بررسیهای هیأت کارشناسی سازمان ملل، به این موضوع اذعان کرده است. از آنجا که جنایت نسلزدایی و جنایت علیه انسانیت اگر در زمان جنگ صورت بگیرند میتوانند تحت عنوان جنایت جنگی بررسی شوند، این دو جنایت در یمن نیز تحت عنوان جنایت جنگی قابل بررسی هستند.جنگ یمن و حملات عمدی به غیرنظامیان و اموال و مراکز غیرنظامی با دستور سلمان پادشاه و هدایت محمد بن سلمان ولیعهد و وزیر جنگ سعودی صورت گرفته است. بنابراین سران عربستان سعودی تعمدانه، آگاهانه و با قصد و هدف حصول به نتیجه خاص، با نقض فاحش حقوق بینالملل بشردوستانه، و براساس ماده 8 اساسنامه رم مرتکب جنایات بین المللی در یمن شدهاند و در چارچوب نظریه «مسئولیت کیفری بین المللی شخصی (حقیقی)» که به یک قاعده عرفی تبدیل شده است، مسئولیت کیفری فردی دارند.
همچنین بر اساس قواعد الزام آور حقوق بین الملل، عربستان سعودی و سایر اعضای ائتلاف سعودی به دلیل ارتکاب جنایات بین المللی ، ملزم به جبران خسارات از جمله پرداخت غرامت می باشند. جنایات ائتلاف سعودی در یمن علیرغم ادعای آتش بس یکجانبه از سوی عربستان سعودی، ادامه دارد. بنابراین ضروری است که رسانه های آزادیخواه جهان با پرداخت مستمر به ابعاد و زوایای مختلف جنایات عربستان سعودی در یمن، افکار عمومی جهان و همچنین نهادهای بین المللی را برای احقاق حقوق مردم مظلوم یمن و جبران خسارات متعدد وارد شده ترغیب کنند. با توجه به مصائبی که از سوی ائتلاف سعودی برای مردم یمن ایجاد شده است لازمه رسیدن به «صلح عادلانه و پایدار»، جبران خسارات و پرداخت غرامت می باشد که می تواند در قالب تاسیس کمیسیون غرامت پیگیری شود .