IRIB World Service

در قسمت پنجم از برنامه چشم انداز توسعه مناسبات تهران – اسلام آباد،فرصت های همکاری فرهنگی و علمی ایران و پاکستان را بررسی خواهیم کرد.

دو کشور ایران و پاکستان دارای اشتراکات فرهنگی فراوانی هستند. روابط ایران و پاکستان ریشه در تاریخ کهن دو کشور دارد.عوامل متعددی نظیر تاریخ، سنن و رسوم مشترک، پیوند های دینی ، اشتراکات گسترده فرهنگی و زبانی، دو جغرافیایی ایران و پاکستان را بهم پیوند می دهند. ریشه روابط ایران و پاکستان به درازای تمدن دره سند است که در زمان اوج خود به تمدن هاراپان Harappan Civilization  شهرت داشت. علاقه مردم پاکستان به مردم ایران جزء لاینفک زمینه فکری و تاریخی مردم پاکستان است؛ این علاقه ­مندی هم اکنون نیز به قوت خود باقی است. به طور مثال در سال 2013 م، در نظرسنجی انجام گرفته توسط موسسه مطالعات پیو Pew Research Center ، پاکستانی­ ها با 69 درصد مساعدترین دیدگاه را بین 39 کشور جهان، نسبت به ایران داشتند که نشان از پیوند ناگسستنی هر دو ملت دارد.

پاکستان از بدو استقلال، توسعه روابط فرهنگی با ایران را سرفصل برنامه ­های خارجی خویش قرار داده است. بخشی از اشتراکات فرهنگی دو کشور به قومیت ها و نوع ارتباط­ های تاریخی باز می­ گردد. بخشی دیگر از اشتراکات فرهنگی حول تاریخ و ادبیات دیرینه دو کشور است. با توجه به جایگاه زبان فارسی، این نزدیکی زبانی منجر به زمینه‌های مشترک فرهنگی بسیاری شده است. سرود ملی پاکستان تقریباً به زبان فارسی است.  در اهمیت و میزان رواج زبان فارسی در شبه قاره، همین بس که علامه اقبال لاهوری 12 هزار بیت به اردو و 10 هزار بیت شعر به فارسی سروده است. جالب آن‌ که این شاعر پر آوازه پاکستانی هیچ­گاه به ایران نیامده بود و ادیبان اشعار فارسی او را قوی ­تر از اشعارش به زبان اردو ارزیابی کرده‌اند. شاید به همین دلیل است که او را «ایرانی‌ ترین» خارجی در پاکستان نامیده‌اند.زبور عجم، جاویدنامه، اسرار خودی، اسرار و رموز و ارمغان حجاز از جمله آثار برجسته علامه اقبال است که به زبان فارسی سروده شده است.

  دکتر محمد بقایی ماکان، استاد دانشگاه در ایران که چندین کتاب و مقاله در خصوص اقبال لاهوری نوشته است از علامه اقبال به عنوان احیاگر زبان و ادبیات فارسی یاد می کند. وی با بیان اینکه «می­ توانیم علامه اقبال را در بخش احیای زبان فارسی همپای فردوسی بزرگ قرار دهیم»، معتقد است که «اگر حکیم فردوسی با سرودن شاهنامه زبان فارسی را احیا کرد، علامه اقبال نیز اگر چه ایرانی نبود، با تاثیر پذیری از اشعار مولانا و حافظ شیرازی، به فارسی شعر سرود و چراغ زبان فارسی را که داشت به خاموشی می­ گرایید در عصر جدید روشن کرد». 

بخش دیگری از ارتباط فرهنگی ایران و پاکستان حول دین و مذهب است. اشتراکات مذهبی در درجه اول ناشی از اسلام و در درجه بعد تشیع، اصلی­ ترین عنصری  است که زمینه ساز ارتباط دو جامعه ایران و پاکستان بوده است. 96 درصد جمعیت پاکستان مسلمان هستند، از این میزان 77 درصد اهل سنت و 17 درصد شیعه می­ باشند. محمدعلی جناح، بنیانگذار و اولین رئیس جمهور پاکستان و ذوالفقار علی­ بوتو نخست‌ وزیر فقید این کشور، شیعه بودند. با توجه به این اشتراکات اسلامی، وقوع انقلاب اسلامی در ایران، تاثیر زیادی بر مردم پاکستان نیز داشته است.

روحیه همدردی با جهان اسلام و پشتیبانی از نهضت‌ های آزادی بخش جهان در مقابل ظلم و ستم حکام دست نشانده و استکبار جهانی، یکی از نتایج بارز و برجسته بازتاب انقلاب اسلامی ایران بر مردم پاکستان بوده است . برگزاری تظاهرات و راهپیمایی در خصوص حمایت از فلسطین، لبنان، عراق، سوریه، بحرین و یمن در پاکستان از نمونه‌های بارز تقویت روحیه همدردی مردم پاکستان با مسلمانان، عمدتا تحت تأثیر انقلاب اسلامی بوده است. به دلیل همین تأثیرپذیری مسلمانان پاکستان از انقلاب اسلامی ایران و اشتراکات دینی و فرهنگی است که پس از اهانت تروریست‌های تکفیری به حرم حضرت سکینه (س) و تخریب آن و نیز حمله به مرقد مطهر حضرت زینب (س)، شاهد حضور مدافعان حرم پاکستانی اعم از شیعه و سنی تحت عنوان زینبیون در سوریه برای مبارزه با تروریست های تکفیری‌ داعش بودیم. در ضمن، حضور سالانه حدود 700 هزار زائر پاکستانی برای زیارت بارگاه منور رضوی به ایران سفر می کنند که گویای علایق مشترک میان مردم پاکستان و ایران در زمینه دینی و فرهنگی است. 

یکی از زمینه های همکاری ایران و پاکستان ارائه خدمات پزشکی و بیمارستانی به این کشور است. جمهوری اسلامی ایران با توسعه دانش پزشکی متخصصان خود و بهره­ مندی از پزشکان و جراحان متخصص، مقصد بسیاری از مردم کشورهای همسایه از جمله پاکستان برای درمان بیماری­ یا انجام اعمال جراحی پیشرفته است. بیشتر کسانی که برای معالجه به ایران می ­آیند از رشد و پیشرفت علوم پزشکی در کشور حیرت زده می‌شوند و از روند معالجه و ارائه تسهیلات پزشکی نیز بسیار راضی هستند. شهروندان این کشور پیش از این ترجیح می ­دادند برای معالجه بیماری­ های سخت به کشورهای اروپایی سفر کنند و بسیاری دیگر نیز راهی هند می ­شدند اما پیشرفت های علمی ایران و خدمات ارزان پزشکی باعث شده است که مردمان بسیاری از کشورهای منطقه از جمله پاکستان،  ایران را به عنوان مقصد گردشگری پزشکی انتخاب نمایند.  در واقع در کنار همکاری فرهنگی ، طیف وسیعی از زمینه های همکاری های بهداشتی و علمی میان ایران و پاکستان وجود دارد.

 کشورهای اسلامی، سازمان‌های منطقه ای مهمی مانند «کمیته دائمی همکاری‌ های علمی و فناوری سازمان همکاری اسلامی» (کامستک) COMSTECH  و سازمان اسلامی، آموزشی، علمی و فرهنگی (آیسسکو) ISESCO  را ایجاد کرده اند که ایران و پاکستان از اعضای موثر این سازمان ها محسوب می شوند. «چودری فواد حسین»، وزیر علوم و فناوری پاکستان که در تابستان سال 1398 /2020 به منظور شرکت در اجلاس بنیاد علمی اکو به میزبانی دانشگاه اصفهان به ایران سفر کرده بود، معتقد است: «زمینه‌ های بسیار خوب همکاری در بخش‌های مختلف فناوری مانند نفت، کشاورزی، صنعتی، پزشکی، آینده پژوهی، نانو، زراعت و آبیاری بین دو کشور وجود دارد. کشورهای منطقه به ویژه اعضای اکو می‌توانند با توسعه تبادلات علمی و فناوری قدم‌ های بسیار خوبی برای گسترش روابط فی ما بین بردارند. روابط علمی کشورهای منطقه بویژه ایران و پاکستان، نقش مهمی در فعال شدن سازمان همکاری‌های اقتصادی اکو و سازمان‌های وابسته از جمله بنیاد علمی اکو دارد». 

«رانا تنویر حسین»، وزیر علوم و تحقیقات پاکستان، بیوتکنولوژی، انرژی و اقیانوس‌ شناسی را از جمله زمینه‌های علمی می داند که ایران و پاکستان می‌توانند در این عرصه‌ ها با همدیگر همکاری مشترک داشته باشند. وی در سال 1396 / 2018 پیشنهاد استفاده از توانمندی، تجربیات و دانش ایران در زمینه ایجاد پارک‌ های علم و فناوری در پاکستان را مطرح کرد. وزارت علوم، تحقیقات و فن آوری جمهوری اسلامی ایران نیز از همکاری‌های علمی دانشگاه‌ ها و مراکز پژوهشی ایران و پاکستان حمایت کرده و در این زمینه کارگروهی با محوریت دانشگاه سیستان و بلوچستان تشکیل شده است.  درواقع چنانچه خانم رفعت مسعود، سفیر سابق پاکستان در ایران می گوید « مسئولین و دست اندرکاران علم، دانش و فرهنگ در ایران باید با شناساندن ایران به مردم پاکستان و چگونگی پذیرش و تحصیل دانشجویان پاکستانی در دانشگاه‌ های ایران موجب افزایش روابط علمی و فرهنگی دو کشور شوند تا در آینده نزدیک بتوانیم شاهد افزایش حضور دانشجویان پاکستانی در دانشگاه‌ های ایران و همچنین حضور دانشجویان و استادان ایرانی در دانشگاه‌ های پاکستان باشیم».

 اشتراکات مذهبی، تاریخی و فرهنگی دو ملت ایران و پاکستان از یک سو و نگاه مثبت و وجود اراده سیاسی مبنی بر تقویت تعاملات از سوی دیگر، شرایط لازم را برای همکاری ­های همه جانبه دو کشور از جمله روابط رسانه ­ای فراهم کرده است. رسانه­ ها قادر به ایفای نقش موثر برای تقویت بیش از پیش روابط میان دو کشور و توسعه ارتباطات مردمی هستند. از طریق همکاری رسانه ­ای، تهران و اسلام ­آباد با درک صحیح واقعیت­ های میدانی می ­توانند رویدادها و حوادث مهم برای دو کشور  را بهتر پوشش دهند و از ظرفیت­ های مشترک بهره‌ برداری کنند. در این راستا خانم فردوس عاشق اعوان، دستیار ویژه عمران­ خان در امور اطلاع ­رسانی و تبلیغات در سال 2019م در زمان سفر عمران خان به ایران خواستار گسترش همکاری­ های دوجانبه با جمهوری اسلامی ایران در حوزه رسانه گردید. وی تاکید کرد: «جمهوری اسلامی ایران کشور مهمی در منطقه است و پاکستان به دنبال تعمیق همکاری ­ها با ایران به ویژه در بخش­ هایی که به سود مردم دو کشور است، می ­باشد». او ضمن تأکید بر ریشه مشترک دینی، مذهبی، فرهنگی و تاریخی دو کشور، سفر عمران­ خان به ایران را زمینه­ ای برای ارتقای درک متقابل در خصوص مسائل گسترده و انعکاس هرچه بیشتر تمایل پاکستان برای تحکیم روابط با جمهوری اسلامی تعبیر کرد.