IRIB World Service

در قسمت دوم برنامه، اهمیت ترانزیتی چابهار برای کشورهای آسیای مرکزی و نقش کریدور شمال و جنوب در آن بررسی می شود.

راه های ارتباطی در زندگی جمعی بشر اهمیت زیادی دارند. جاده ها صرفا برای آمد و رفت مردم عادی یا بستری برای فعالیت های تجاری نیست. رشد و تعالی تمدن بشری با جاده ها ارتباط مستقیم داشته است. اهمیت راه ها بدان حد است که سطح فرهنگی هر منطقه و میزان توسعه ی آن را می توان با توجه به دوری یا نزدیکی آن به جاده ها تعیین کرد. آسیای مرکزی سرزمینی محصور در خشکی (Land Lock) است. از قدیم الایام به دلیل دسترسی نداشتن آسیای مرکزی به دریای آزاد دغدغه ی راه های نزدیک، امن و بصرفه جهت رفت و آمد و تجارت، ذهن دولتمردان کشورهای این حوزه را به خود مشغول کرده است. آسیای مرکزی که از شرق و جنوب به کوه‌ها در مرز با چین و افغانستان و ایران منتهی می‌شود. این منطقه که در نواحی شمال، با بیابان‌ها و استپ‌ها و در غرب با دریای خزر محصور شده است، از حوزه‌های آبی معدودی بهره‌مند است. ترکمنستان و قزافستان تنها کشورهای این منطقه هستند که منتهای ارتباط دریایی شان از طریق دریاچه خزر است. یکی دیگر از راه های آبی در این منطقه، دریاچه آرال است که بین دو کشور قزاقستان و ازبکستان محصور است. 

دسترسی به آب‌های گرم جنوب ایران بیشترین مزیت و منافع را برای کشورهای آسیای مرکزی دارد. مسیرهای دریایی ایران می‌تواند این مزیت را به کشورهای آسیای مرکزی بدهد که به آب های آزاد راه یابند. این کشورها در سال‌های اخیر توجه ویژه‌ای به مسیرهای جنوبی ایران، به‌ویژه کریدور بین‌المللی ترانزیت شمال ــ جنوب داشته‌اند. بندر چابهار در جنوبی ترین نقطه ی ایران، با داشتن موقعیتی راهبردی، نزدیک‌ترین راه دسترسی کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی به آب‌های آزاد است لذا از اهمیت فراوانی برخوردار می باشد . تمایل به سازندگی و سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی در این منطقه بسیار زیاد است. مثلاً قزاقستان به‌عنوان بزرگ‌ترین اقتصاد منطقه آسیای مرکزی با 160 میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی، تمایل خود را برای سرمایه‌گذاری در چابهار نشان داده است.

قزاقستان همچنین در حال گسترش روابط با هند با استفاده از بندر چابهار است. اتصال شبکه ریلی قزاقستان به شبکه ریلی ایران و دسترسی ارزان و سریع به بندر راهبردی چابهار، برای قزاقستان، مهم است. یکی از اهداف اصلی قزاقستان برای دسترسی به چابهار، صادرات محصولات کشاورزی است، لذا احداث انبار و سوله در مناطق بندر چابهار ایران را در دستور کار دارد. مشارکت در پروژه جاده ابریشم چین نیز فرصت دیگر قزاقستان در این زمینه است. ترکمنستان نیز علاقه خود را به سرمایه گذاری در منطقه چابهارنشان داده و خواهان صادرات کالا به نقاط مختلف دنیا از مسیر چابهار است. دولتمردان این کشور بر اهمیت بندر چابهار در دسترسی عشق آباد به بازارهای جهانی تاکید  دارند. ترکمنستان هم‌اکنون از طریق دو پایانه سرخس و اینچه برون به شبکه خطوط ریلی راه‌آهن ایران متصل است که دروازه ورود کشورهای آسیای مرکزی به ایران محسوب می‌شوند.

ازبکستان با توجه به کریدور بین‌المللی ترانزیتی ازبکستان ــ ترکمنستان ــ ایران ــ عمان به سرمایه گذاری و استفاده از موقعیت ویژه منطقه آزاد و بندر چابهار تمایل دارد. ایران و ازبکستان درخصوص چابهار، طرح هایی نظیر اتصال خطوط ریلی ازبکستان به افغانستان و دسترسی به ایران از این مسیر را در دستور کار دارند. تاجیکستان و قرقیزستان به جهت اقتصادهای کوچک ، محصور بودن در آسیای مرکزی، و بمنظور تنوع بخشیدن به اقتصاد خود، نیاز ویژه ای به بهره‌مندی از بندر چابهار دارند. در مجموع می‌توان گفت که بندر چابهار این مزیت را برای کشورهای آسیای مرکزی فراهم می‌کند تا از طریق خطوط ریلی که به سیستم حمل و نقل ایران متصل شده است برای ترانزیت و صادرات کالاهای خود استفاده کنند. منطقه آزاد چابهار تنها بندر اقیانوسی ایران دسترسی به آب‌های آزاد را برای کشورهای آسیای مرکزی فراهم می‌کند و آنها را از تنگنای ژئوپلیتیکی و اقتصادی خارج می‌سازد.

راجیو نارایانان کارشناس امور استراتژیک کشور هندوستان و عضو اندیشکده انستیتو خدمات متحده هند در مورد اهمیت بندر چابهار برای آسیای مرکزی می گوید: این بندر همه کشورهای منطقه از جمله کشورهای آسیای مرکزی، ایران وافغانستان را منتفع خواهد کرد. سرمایه گذاری در این بندر گزینه پیشِ روی کشورهای آسیای مرکزی در جهت رشد و توسعه اقتصاد شان می باشد. 

یکی دیگر از کارکردهای منطقه چابهار این است که از تنش‌های موجود در غرب آسیا و همچنین خلیج فارس به دور است.  روند تحولات در غرب آسیا به دلیل پیوستگی با منطقه، بیش‌ترین تاثیرات خود را بر خلیج فارس دارد، اما بندر چابهاردر خارج از این روند قرار دارد. بگفته «جاوید منتظران» پژوهشگر حقوقی سیاسی، وابستگی ایران به منطقه خلیج فارس در زمان جنگ ایران و عراق باعث می‌شد که با حمله نظامی دشمن، ایران در معرض خطر محروم شدن از دسترسی به دریا قرار گیرد. بنابراین سواحل دریای عمان منطقه امن‌تری جهت خروج نسبی ایران از تهدیدات موجود و تهدیدات مفروض است. وضعیت ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک منحصر به فرد منطقه چابهار می‌تواند سهم شایان توجهی در ابعاد مختلف منطقه‌ای در بین کشورهای ایران، هند، افغانستان، پاکستان و کشورهای فرامنطقه‌ای مانند چین و روسیه داشته باشد.

اهمیت اقتصادی راهبردی و ژئوپلیتکی بندر چابهار در اندیشکده های جهانی نیز انعکاس داشته است. اندیشکده امریکایی «مرکز مطالعات راهبردی و بین‌الملل» (Center for Strategic and International Studies) در گزارشی می نویسد: منطقه جنوب شرقی ایران و جنوب غرب پاکستان به واسطه وجود دو بندر چابهار و گوادر به صحنه همکاری‌های استراتژیک دو قدرت منطقه‌ای هند و چین با کشورهای منطقه تبدیل شده است. چابهار همچنین در مسیر کریدور جنوب آسیا واقع شده که از هند و میرجاوه در ایران می‌گذرد و آسیای جنوب شرقی را با اروپا پیوند می‌دهد. هند، ایران و افغانستان در تلاش هستند تا زیرساخت‌های ارتباطی خود از جمله بنادر و شبکه‌های جاده‌ای و ریلی را توسعه دهند تا فرصت‌های بیشتری برای دسترسی به بازار منطقه‌ای و ادغام اقتصادهایشان فراهم شود. کشورهای شرق آسیا به ویژه ژاپن نیز در صددند در حوزه‌های اقتصادی و ترانزیتی به ویژه در قیاس با چین از این منطقه بهره ببرند. از طرف دیگر، کریدور حمل و نقل بین‌المللی شمال-جنوب نیز در چارچوب منطقه آزاد چابهار تقویت می‌شود. این پروژه‌ مراودات اقتصادی بلاروس، قزاقستان، تاجیکستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، اوکراین، بلغارستان، قرقیزستان را افزایش می دهد.این کریدور ظرفیت حمل و نقل 20 تا 30 میلیون تن کالا در سال را داراست که کاهش 30 یا 40 درصدی در هزینه و زمان را به همراه دارد.

کریدور شمال-جنوب، اقیانوس هند و خلیج‌ فارس را از طریق ایران به دریای خزر، سپس از طریق روسیه به سن‌ پترزبورگ و شمال اروپا متصل و امکان انتقال کالا از بندر بمبئی هند به بندرعباس و بندر چابهار را فراهم می‌سازد. کالاها از طریق راه‌آهن به بنادر دریای خزر منتقل می‌شود و از آن طریق به بنادر دیگر در دریای خزر منتقل و از آنجا از طریق رودخانه ولگا به روسیه و شمال اروپا تا فنلاند حمل می‌شود. هر چند کشورهایی مانند چین و پاکستان در پی سازوکارهای موازی با چابهار هستند، اما گستردگی پتانسیل‌های چابهار می‌تواند همکاری سازنده ایران و پاکستان را به همراه داشته باشد. از جمله ایران می‌تواند با احداث خط لوله پاکستان و چین ضمن جبران عقیم‌ماندن طرح خط لوله صلح، به حلقه ارتباطی چین و پاکستان و ادامه آن مرتبط شود. این موضوع می‌تواند به بازشدن مسیرهای جدید تجاری برای ایران منجر شود و به عنصر مهمی برای افزایش حجم تجارت ایران با چین و آسیای مرکزی تبدیل گردد.

به علاوه باید توجه داشت که کریدور شمال جنوب نه تنها ایران – هند و روسیه را به یکدیگر متصل می‌کند بلکه کشورهایی مانند سوئد و فنلاند در اروپای شمالی را از طریق راه آهن بالتیک به روسیه و در مرحله بعد نیز ایران را به جنوب آسیا متصل می‌کند. در این مسیر، بندر چابهار به عنوان مهم‌ترین مدخل دریایی در کاهش زمان و نیز هزینه‌های ترانزیت کالا بسیار مطرح است. همانگونه که در بخش های قبلی برنامه امروز نیز گفته شد، بندر چابهار نه تنها از ظرفیتی منطقه ای برای ترانزیت کالا برخوردار است، بلکه واجد ظرفیت های فرامنطقه ای نیزمی باشد که بهره برداری از آنها به توسعه و ثبات اقتصادی منطقه کمک خواهد نمود.