IRIB World Service

در قسمت اول برنامه، اهمیت اقتصادی، سیاسی و منطقه ای چابهار بررسی خواهد شد.

در طی سال‌های اخیر مناطق آزاد تجاری، واسطه ای برای ورود بسیاری از کشورها به بازارهای جهانی شده اند. برخورداری کشورها از مناطق آزاد، باعث بهره‌گیری از برتری‌های نسبی اقتصاد داخلی در بازرگانی بین‌المللی شده است. مناطق آزاد می‌توانند نقش مهمی را در ایجاد تسهیلات ویژه اقتصای همچون حذف موانع گمرکی، حمل و نقل، مالیات، استفاده از نیروی بومی و شکوفایی مناطق همجوار ایجاد نمایند. مناطق آزاد به عنوان تسریع‌کننده ارتباط اقتصاد ملی با اقتصاد جهانی دارای جایگاه ویژه ای هستند. مناطق آزاد از موثرترین و مهمترین ابزارهای توسعه، رشد و جذب سرمایه‌گذاری خارجی و جذب گردشگر محسوب می‌شوند.

ایده ی ایجاد مناطق آزاد تجاری به پس از جنگ جهانی دوم بر می‌گردد.قدیمی‌ترین بندر آزاد جهان، که به‌طور مشخص برای افزایش حجم داد و ستد پایه‌گذاری شد، بندر آزاد رومی‌ها واقع در جزیره دلاس در دریای اژه بود. این بندر با هدف افزایش حجم مبادلات تجاری بین مصر، یونان، سوریه، شمال آفریقا، آسیا و رم تأسیس شده بود. پس از آن می‌توان به بنادری چون جنوا، ونیز و جبل‌الطارق اشاره کرد. منطقه آزاد هامبورگ که در سال ۱۸۸۸ میلادی تأسیس شد، پیشگام حقیقی مناطق آزاد محسوب می‌شود. اندیشه تاسیس و راه اندازی مناطق آزاد در ایران در سال های اولیه دهه 1950 میلادی / ۱۳۳۰ شمسی شکل گرفت و تنها در یک انبار نگاهداری کالا در خرمشهر خلاصه می شد. در 1991 میلادی / ۱۳۶۹ شمسی جزیره قشم و در حدود 4 ماه بعد، محدوده ای از خلیج چابهار به عنوان منطقه آزاد تجاری در ایران اعلام شد. چابهار اولین بندر ایرانی واقع در دریای عمان است که در استان سیستان و بلوچستان قرار دارد. زیبایی های منحصر به فرد این بندر به خاطر تمرکز به نقش اقتصادی آن، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. کوه‌های مریخی یا مینیاتوری از جاذبه های گردشگری چابهار است که به دلیل گونه ی رسوبی خاص، اشکالی زیبا شبیه به ناهمواری‌های سطح مریخ دارند.

منطقه آزاد چابهار پس از عبور از استان خراسان جنوبی به کشورهای آسیای میانه و افغانستان و از سمت شرق به کشور پاکستان و از جنوب از طریق دریای عمان و اقیانوس هند و آبراه‌های بین‌المللی به آفریقا و شرق آسیا و دریای مدیترانه اتصال پیدا می‌کند. این منطقه زیرساخت‌های لازم برای تبدیل به یک منطقه آزاد موثر و پویا را داراست. در ابعاد منطقه‌ای، چابهار را می‌توان به عنوان حلقه واسطی بین کشورهای شرق آسیا، آسیای میانه و افغانستان در نظر گرفت. چابهار در سال‌های اخیر سهل‌الوصول‌ترین راه برای دسترسی به آب‌های آزاد واقیانوس‌ها برای ایران و بسیاری از  کشورهای منطقه از جمله کشورهای آسیای میانه است. به ویژه از لحاظ همکاری‌های منطقه‌ای، چابهاردر جوار مرزهای جنوب شرقی ایران، ازمهم‌ترین حوزه‌های اقتصادی به شمار می‌رود که پتانسیل های شگرفی برای سرمایه گذاری دارد. در سال 2016 میلادی/ 1395 شمسی موافقت‌نامه راهبردی تاسیس دالان حمل و نقل بین‌المللی بین ایران، هند و افغانستان موسوم به موافقت‌نامه چابهار از سوی سران سه کشور امضا شد. 

بندر چابهار به دلیل موقعیت راهبردی، که نزدیک‌ترین راه دسترسی افغانستان و کشورهای محصور در خشکی آسیای میانه شامل ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، قرقیزستان و قزاقستان به آب‌های آزاد است، از اهمیت شایان توجهی برخوردار است. این منطقه آزاد برای تمامی دولت‌های پیرامون آن از قبیل ایران، آسیای مرکزی، هند، افغانستان، روسیه و ... قابلیت های فراوانی در مسائل اقتصادی و تجاری دارد. از جمله منطقه چابهار، دارای مزایای فراوان اقتصای و امنیتی  است. به لحاظ اقتصادی سودمند است چون نیازهای انرژی و بازرگانی کشورهای منطقه را با صرفه اقتصادی برآورده می سازد. به لحاظ امنیتی مهم است چون می تواند راهی برای ایجاد امنیت و مبارزه با تروریسم باشد. به لحاظ سیاسی نیز بندر چابهار، این پتانسیل را دارد که به مرکزی برای همکاری کشورهای منطقه از جمله چین ، روسیه ، هند و پاکستان است. «هرش وی پانت» کارشناس اندیشکده مطالعات راهبردی و بین‌الملل واشنگتن، می گوید: بندر چابهار دارای اهمیت راهبردی سیاسی و اقتصادی برای هند است. بندر چابهار به دو دلیل کلیدی دارای اهمیت حیاتی برای هند است. نخست، برای دسترسی به افغانستان در صورتی که پاکستان راه را بر هند ببندد و دوم، نیاز به ایجاد پل به آسیای مرکزی و سراسر اروپا و آسیا. 

منطقه آزاد چابهار، تنها بندر اقیانوسی ایران است که با برخورداری از مرز آبی تقریبا 300 کیلومتری با دریای عمان، از موقعیتی استثنایی در ایران و منطقه برخوردار است و یکی از 10 بندر مهم جهان، با قابلیت تبدیل شدن به مگاپورت (Mega Port) می‌باشد. از یک سو، همجواری چابهار با آب‌های آزاد بین‌المللی و از سوی دیگر، برخورداری آن از موقعیت ممتاز خارج بودن از منطقه خلیج فارس، چابهار را به یکی از باارزش‌ترین سواحل دنیا به لحاظ ظرفیت‌های گسترده بازرگانی، ترانزیتی، صنعتی و گردشگری تبدیل ساخته است. جغرافیای چابهار و قرار گرفتن آن در مرکزیت جغرافیایی سه قاره پهناور آسیا، اروپا و آفریقا که حدود پنج میلیارد نفر از جمعیت جهان را در برمی‌گیرد، موقعیت ژئوپلتیکی ویژه‌ای بدان بخشیده است و چابهار را به مثابه پلی میان کشورهای هند و پاکستان ، و افغانستان با کشورهای قفقاز، روسیه، ترکیه و نهایتا با اروپا مبدل ساخته است.پاتریک کلاوسون (Patrick Lyell Clawson) اقتصاددان آمریکایی و مدیر بخش پژوهش اندیشکده واشنگتن می گوید: «در سال 2018م تنها ۲,۱۰۰,۰۰۰ تن کالا یعنی تنها حدود دو درصد از تجارت کل ایران از طریق بندر چابهار انجام شد. در حالی که حداکثر ظرفیت این بندر در مقطع فعلی ۸,۵۰۰,۰۰۰ تن است. بندر چابهار تنها بندر ایرانی مناسب برای کشتی‌های ۲۵۰,۰۰۰ تن است که ظرفیت استفاده گسترده برای تجارت بین‌المللی را دارد».

یکی دیگر از کشورهایی که می تواند از وجود چابهار منتفع شود، افغانستان است. افغانستان انزوای جغرافیایی دارد. چابهار در مقایسه با بندر کراچی پاکستان حدود 700 کیلومتر به مرکز افغانستان نزدیک‌تر است. این منطقه آزاد می‌تواند مرکزی برای مراودات سیاسی و اقتصادی افغانستان با کشورهای منطقه باشد. دولت آمریکا حتی پس از خروج از برجام، این منطقه را به دلیل آنچه کمک به توسعه اقتصادی افغانستان اعلام کرد، از تحریم‌های بین‌المللی معاف نمود. پیرمحمد ملازهی کارشناس مسائل افغانستان این موضوع را در راستای مهار قدرت چین ارزیابی می‌کند. وی معافیت از تحریم بندر چابهار توسط آمریکا را نه در راستای کمک به افغانستان، بلکه بر اساس سیاست‌های خاص منطقه‌ای آمریکا و رقابتی که با چین دارد، به انجام رسانده است. از نظر وی، سرمایه‌گذاری عظیم چین در بندر گوادر و تصمیم این کشور برای ساخت یک پایگاه نیروی دریایی در آنجا، مساله بسیار مهمی برای آمریکا است.از نظر کارشناسان دیگر از جمله آقای روح الله اسلامی استاد دانشگاه فردوسی مشهد در ایران، تلاش ایران جهت تنش‌زدایی بین‌المللی برای کاهش تحریم‌ها و توسعه زیرساخت‌های ترانزیتی و ساحلی بندر چابهار، موجب تسهیل پیوند اقتصادی افغانستان به بازارهای بین‌المللی جنوب می‌شود که با درآمدزایی ملی و تشدید وابستگی متقابل اقتصادی و سیاسی ایران و افغانستان، تحقق همکاری های اقتصادی منطقه‌ای آنان را در پی خواهد داشت. 

پاکستان کشور دیگری است که با وجود دارا بودن بندر گوادر که در فاصله نسبتا اندکی از چابهار قرار گرفته است، می‌تواند از مزایای اقتصادی بندر چابهار بهره ببرد. در چند سال اخیر موضوعات مختلفی از جمله اعلام خواهرخواندگی بندر چابهار و بندر گوادر مطرح شده است. افزایش حجم تجارت و فعالیت مشترک دو بندر علاوه بر گسترش روابط دو جانبه تهران – اسلام آباد، می‌تواند در گسترش روابط اقتصادی در سطح منطقه نیز تاثیرگذار باشد. چابهار یکی از 14 نقطه برجسته اقتصادی و ترانزیتی دنیاست. شهرها و استان‌هایی که در مسیر توسعه محور شرق قرار دارند از جمله استان‌ سیستان و بلوچستان ایران و بلوچستان پاکستان از مزیت‌های توسعه چابهار بهره مند خواهند شد . 

در حوزه‌های فرامنطقه‌ای پیرامون منطقه آزاد چابهار، مناسبات قابل توجهی شکل گرفته است. یکی از مهم ترین آنها تمایلات ژاپن برای همکاری با هند و ایران و سرمایه‌گذاری در این بندر است. از نگاه ژاپن، ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود یکی از کشورهای مهم منطقه است. نباید فراموش کرد که ژاپن در رقابتی راهبردی با چین به سر می‌برد. به همین دلیل ایران و منطقه چابهار را می‌توان به عنوان جایی برای تفاهم و همکاری چین، هند و ژاپن تلقی نمود. چین کشور دیگری است که مایل به سرمایه‌گذاری در این طرح است. این موضوع از طرفی ناشی از آگاهی پکن از اهمیت  منطقه آزاد چابهار است. از طرف دیگر چابهار می تواند نقش محوری در طرح یک راه- یک جاده چین از منظر دسترسی به آب های آزاد ایفاء کند. 

روسیه را نیز می بایست در زمره  کشورهایی قرار داد که به ویژه در قالب کریدور شمال – جنوب توجه خاصی به این منطقه دارد. این کریدور اقیانوس هند و خلیج فارس را از طریق ایران به روسیه و اروپای شمالی مرتبط می‌کند.روسیه برای تحقق این کریدور از مدت‌ها قبل برنامه‌ریزی نموده و حتی برخی تفاهم‌نامه‌ها نیز بین مسکو و دهلی نو و تهران امضا شده است. از آنجا که روابط تجاری بین دو کشور هند و روسیه دارای قدمت دیرینه‌ای است و در طی سده‌ها همچنان ادامه دارد، دو کشور در صدد هستند تا با جایگزینی مسیر دریایی طولانی کانال سوئز به یک مسیر زمینی راحت‌تر از طریق ایران دست یابد. به علاوه باید توجه داشت که کریدور شمال جنوب نه تنها ایران – هند و روسیه را به یکدیگر متصل می‌کند بلکه کشورهایی مانند سوئد و فنلاند در اروپای شمالی را از طریق راه آهن بالتیک به روسیه و در مرحله بعد نیز ایران را به جنوب آسیا متصل می‌کند. در این مسیر، بندر چابهار به عنوان مهم‌ترین مدخل دریایی در کاهش زمان و نیز هزینه‌های ترانزیت کالا بسیار مطرح است و می تواند برای تمامی کشورهای پیرامونی مفید باشد.