IRIB World Service

در قسمت بيست وپنجم و برنامه پایانی از برنامه سکولاریسم و وهابیت در بنگلادش، ادامه بحث راهکارهای مقابله با افراط گرایی و وهابیت در بنگلادش را بررسی خواهیم کرد.

 89 درصد از حدود 160 میلیون نفر جمعیت بنگلادش مسلمان  و 11 درصد مابقی عمدتا  هندو و بودایی می باشند. علیرغم اکثریت مسلمانان ، در درون جریان­ های اسلامی، دیدگاه­ های فقهی متفاوتی وجود دارد. 85 درصد حنفی مذهب های بنگلادش پیرو مکتب دیوبندی، 4 درصد اهل حدیث و نزدیک به وهابیت به همراه اقلیت شیعی هر کدام تقسیم بندی ­های درونی خود را دارند. تقریباً تمامی مکاتب فکری اصلی دنیای اسلام ، در قالب احزاب و یا جریان­ های فکری غیررسمی در بنگلادش نماینده دارند. جماعت اسلامی، رگه­ هایی از مکتب اخوان ­المسلمین مصر، گروه­ های رادیکال نزدیک به القاعده و داعش نظیر جماعت المجاهدین، انصارالله و انصارالاسلام تحت تأثیر وهابیت تکفیری، علمای بزرگ هوادار مکتب دیوبندی و شیعیان همگی در بنگلادش فعال هستند . آنها مدارس، مکاتب، مساجد و مراکز خاص خود را دارند. در چنین فضایی از تنوع فکری و مکتبی، ترویج و تقویت مدارای مذهبی و دوری از هر گونه حرکت تعصب ­آمیز و تاکید بر گفتمان وحدت اسلامی در بنگلادش می تواند ثمر بخش باشد.واقعیت این است که جامعه بنگلادش به لحاظ قومی و مذهبی جامعه ای متکثر است. افراد مسلمان، بودایی ، هند ، زرتشتی  ، مسیحی در این کشور زندگی می ­کنند. تنوع قومی و مذهبی بنگلادش در قالب مدارای مذهبی و قومی و دوری جستن از تعصبات می تواند تبدیل به نقطه قوت این کشور شود. ترویج این سنت فرهنگی از طریق رسانه ­های محلی و ملی می­ تواند به صلح و ثبات این کشور کمک کند.

 در فرهنگ سنتی شبه قاره هند و به­ ویژه بنگلادش، نوعی حضور جمعی اقشار مختلف مردم در اطراف زیارت گاه­ ها و قبور صوفیان و عارفان بزرگ که عمدتاً در دوران حاکمیت گورکانیان بر هند، از ایران و آسیای مرکزی به شبه قاره رفته ­اند، قطع نظر از تعلقات مذهبی و قومی، وجود دارد. این اماکن از نظر مردم مقدس هستند و از احترام زیادی برخوردارند. با تسهیل حضور مردم در این­گونه مکان­ ها نوعی احساس مشترک و وجدان جمعی شکل می­ گیرد که می توان از آن برای تقویت یکپارچگی ملی بنگلادش و کاهش تضادها بهره برداری کرد. مولوی سید احمد عبدالهی از علمای اهل سنت با تاکید بر اینکه اتحاد  باعث دفع فتنه های دشمنان اسلام می شود، معتقد است  پایان شجره خبیثه داعش در کشور های مسلمان سوریه و عراق نشان از اتحاد مسلمانان چه شیعه و چه سنی داشت و باید این اتحاد در جوامع اسلامی از جمله بنگلادش در تمام زمینه ها  تقویت شود.

 با توجه به شرایط خاص استقرار جمعیتی مسلمان در بنگلادش، مساجد نقش مهمی در همبستگی دینی و ملی این کشور دارند. مساجدی در این کشور وجود دارند که اهل سنت و اهل تشیع به­ صورت مشترک از آن­ها استفاده می­ کنند. رسانه ­های محلی در بنگلادش با تبلیغ و ترویج فعالیت این­گونه مساجد، می توانند به وحدت و همدلی هرچه بیشتر، به بنگالی­ ها کمک نمایند. تبیین اصول و اندیشه های مشترک اسلامی به دور از افراط و تفریط و از طریق بیان حقایق و تقویت نگاه فراقومی- فراجناحی و ترویج اسلام رحمانی در مقابل اسلام انحرافی و تکفیری، می ­تواند راه گشا باشد.

 با وجود نقاط قوت و نقشی که اسلام برای وحدت و اقتدار ملی بنگلادش داشته است، متاسفانه در بنگلادش ،بحثی مناقشه برانگیز درباره حذف اسلام از قانون اساسی به عنوان دین رسمی شکل گرفته است. در دوره حکومت ضیاء الرحمن، قانون اساسی فعلی جایگزین قانون اساسی سکولار شد. قانون اساسی فعلی ضمن تأیید اسلام به عنوان دین رسمی کشور، مذاهب بودایی، هندو و مسیحی را نیز به رسمیت شناخته است. تلاش سکولارهای افراطی بنگلادش این است که هیچ دینی در قانون اساسی رسمیت نداشته باشد که البته دیوان­ عالی کشور آن را رد کرده است. با این حال مناقشه اسلام­ گراها و سکولارها بر سر این موضوع همچنان ادامه دارد. این در حالی است که  حذف اسلام از قانون اساسی با خواست اکثریت جامعه بنگلادش در تضاد است و بی اعتنایی سکولارها به خواست اکثریت، خود ضد دموکراسی و ارزش ­های مورد ادعای آنان  است.

اسلام ریشه ای کهن در بنگلادش دارد و نمی توان آن را از اسناد بالادستی و قانون اساسی بنگلادش حذف کرد . مسجد معروف «آدینه» در شهر «پاندوآ» که در سال 1375 م /754 ش / به ­وسیله اسکندرشاه، حاکم مسلمان وقت در بنگال بنا شده، بزرگ ­ترین مسجد در شبه قاره هند است. در جوار این مسجد مجموعه­ ای از مدارس و حوزه ­های علمیه قرار دارند. وجود این مسجد و دیگر آثار تاریخی اسلامی در بنگلادش از تاریخ طولانی و ریشه های عمیق اسلام در این کشور حکایت دارد .همچنین حسینیه موسوم به دالان، یکی از قدیمی­ ترین حسینیه­ ها با قدمتی چهار صد ساله است که در داکا، پایتخت بنگلادش، قرار دارد. این حسینیه به سهم خود تاریخ طولانی حضور شیعه را در کنار اهل سنت در منطقه بنگال نشان می ­دهد که بیانگر وحدت مذاهب اسلامی در این سرزمین بوده است.در بنگلادش مراسم عزاداری ماه محرم برای مظلومیت اهل بیت امام حسین (ع) در کربلا، هم­چون بسیاری از کشورهای دیگر اسلامی، اختصاص به پیروان مذهب تشیع ندارد و به­ صورت تاریخی اهل سنت این مراسم را مشترک با اهل تشیع برگزار می­ کنند. این سنت در بنگلادش قابل توجه است به ­طوریکه در ایام محرم اغلب سوگواری­ ها به وسیله اهل سنت سازماندهی می­ شوند و شیعه و سنی هر دو در آن مشارکت دارند. این گونه مراسم مشترک همواره  نمادی از وحدت اسلامی بوده است که لازم است رسانه های بنگلادش و شخصیت های ملی - مذهبی به آن توجه ویژه داشته باشند.

محمد محفوظ الحق کارشناس بنگلادشی، شیعیان بنگلادش را که همواره با اهل سنت در صلح و وحدت زیسته اند به دو دسته تقسیم می کند و می گوید: شیعیان اصیل که در اطراف حسینیه دالان (مرکز قدیمی شیعیان)، منطقه محمد پور، پالتان و میرپورزندگی می‌کنند. آنان، اقلیت کوچک اردو زبان هستند و اجداد آن‌ها از ایالت بیهار هند به پاکستان‌ شرقی سابق یعنی بنگلادش کنونی مهاجرت کرده‌اند. به همین جهت، این جمعیت در بنگلادش، به نام« اقلیت بیهاری» شناخته شده‌اند. جمعیت بیهاری‌ها، اعم از شیعه و سنی، به دلیل اردو زبان بودن، جزء اقلیت‌های نژادی محسوب می‌شوند، که با هم ارتباط و معاشرت خوبی داشته اند. بسیاری از این شیعیان در شهرهای خولنا، چیتاگونگ و سیلهت زندگی می‌کنند. اما در شهر شاتخیرا (مناطق نوار مرزی هند) شیعیان بنگالی زبان زندگی می‌کنند. محفوظ الحق می افزاید، دسته دوم  جمعیت شیعیان بنگلادش را به اصطلاح مستبصرین (تازه شیعه‌ شدگان) تشکیل می‌دهند، که پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران به مذهب اهل بیت(ع) گرایش پیدا کرده و شیعه شده اند. از پایان دهه 70 میلادی با پیروزی انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی (ره) بار دیگر ارزشهای ملهم از نهضت حسینی و مبارزات ظلم ستیزانه و عدالت خواهانه فرزاندان پیامبر اسلام (ص) که امامان شیعه اند، مورد توجه ملت های مسلمان از جمله ملت بنگلادش قرار گرفت.                                        

در بنگلادش، همچون سایر کشورهای اسلامی در شرق آسیا، زبان عربی به عنوان زبان قرآن مورد توجه و احترام است. حکام عربستان سعودی و وهابیون از طریق مؤسسات مالی و خیریه و رسانه های وابسته به خود ، تفکرانحرافی وهابیت را عین اسلام معرفی می ­کنند. از اینرو رسانه ­ها مسئولیت سنگینی در خنثی ­سازی این برداشت و روشنگری درباره نقش عربستان سعودی در ایجاد و تامین گروه های تروریستی و تکفیری دارند. چنانچه در برنامه های گذشته اشاره شد بنگلادش مورد توجه خاص جریان­ های رادیکال و تروریستی با گرایش وهابیت تکفیری است از اینرو توجه رسانه های بنگلادش برای افشاگری و روشنگری درباره خطرات این­گونه گروه­ ها و ارائه مستندات دال بر انحرافات عقیدتی آن­ها به بنگالی زبان­ ها، بسیار حائز اهمیت خواهد بود. در همین حال از دید صاحبنظران معرفی گروه­ ها و جمعیت­ های میانه ­رو اسلامی در بنگلادش، در مقابل جریان­ های رادیکال و خشن، می ­تواند در تقویت میانه­ روی و تضعیف افراطی­ گری مؤثر باشد .