IRIB World Service

در قسمت نوزده هم از برنامه سکولاریسم و وهابیت در بنگلادش، تنوع قومی و مذهبی در بنگلادش را بررسی خواهیم کرد.

بنگلادش کشوری است که عمدتاًبا تنوع قومی و مذهبی در شبه قاره هند شناخته می شود. محمود شاه قریشی زبان شناس معروف بنگلادش عقیده دارد:  کشور بنگلادش واقع در شرق شبه قاره هند از لحاظ زبان و فرهنگ تقریباً یکپارچکی دارد. بطوریکه زبان بنگلا زبان رسمی، ادبی و  گویش رایج در سراسر این مرز و بوم است. البته در کنار بنگلا، زبان های دیگری نیز در سطح محدودی در بین اقوام و عشایر مختلف رایج است که می توان آن ها را بعنوان گویش های اقلیت ها تلقی نمود. اما با این حال بنگلادش همچون بسیاری از کشورهای آسیایی دیگر دارای تنوع قومی و مذهبی است. مناسبات بین قومیت­ های مختلف در بنگلادش به شدت تحت تأثیر سیاست های حاکمیت قرار دارد. بدین معنا که هر گاه حاکمیت به ­سوی توزیع عادلانه­ تر قدرت، ثروت و منزلت اجتماعی بین اکثریت جمعیت و اقلیت­ های قومی­ گرایش ­یافته، شکاف­ های قومی و مذهبی نیز در بنگلادش کاهش ­یافته است و برعکس هر گاه به هر دلیلی، اکثریت با بهره ­گیری انحصاری از قدرت تلاش کرده است حقوق اقلیت­ ها را نادیده بگیرد، شکاف ­های قومی در بنگلادش تشدید شده است. آن­چه این شکاف ها را عمیق تر می کند ترکیب قومیت با مذهب است. اقلیت­ های قومی بنگلادش معمولاً به لحاظ مذهبی نیز با اکثریت بنگالی که مسلمان هستند تفاوت دارند. به ­عنوان مثال قومیت چکما که مهم ­ترین و جنجالی ترین اقلیت قومی و مذهبی در بنگلادش است، به لحاظ مذهبی، خود را از اکثریت بنگالی متمایز می­ داند.

 «چاکما­ها» امتداد قومیتی از کشورهای مجاور به داخل بنگلادش هستند. همین باور، نوعی جدایی طلبی ترکیبی قومی - مذهبی را در میان «چاکما»ها تقویت کرده و در مقابل، حساسیت قومیت بنگالی با اکثریت مسلمان را برانگیخته است. تفاوت در قومیت و مذهب یکی از دلایل اصلی درگیری های جنگ مسلحانه جدایی ­طلبانه­ در کوهستان­ های چیتاگونگ، بین «چاکماها» و دولت مرکزی، بوده است. وقوع این درگیری نیز ارتباط بسیار تنگاتنگی با ساختار قدرت در داکا داشته است. معمولا هر گاه احزاب  در رأس قدرت قرار داشته­ اند، تلاش کرده ­اند درخواست­ های اقلیت­ های قومی و مذهبی را مورد توجه قرار دهند و هر گاه قدرت در دست ژنرال ­های ارتش بوده است، اقلیت ها از جمله چاکماها سرکوب شده اند که، حس جدایی­ طلبی و ناسیونالیسم قومی آنها را تحریک ­کرده است. 

آمارهای رسمی جدیدی از ترکیب قومی- مذهبی در بنگلادش منتشر نشده است اما بر اساس آمارهای حدود دو دهه پیش، ترکیب قومی و مذهبی این کشور بدین شرح است:

98% جمعیت قومی بنگالی و 2% سایرقومیت ­ها شامل بیهاری وعشایر چاکما.

89% درصد جمعیت بنگلادش مسلمان سنی حنفی مذهب، 9% درصد پیرو آئین هندو و 2% بودائی و مسیحی.

85% اهل سنت حنفی و 15% سنی اهل حدیث.

بین 25 تا 50  هزار نفر اهل تشیع.

در ترکیب متنوع جمعیت قومی و مذهبی در بنگلادش، اقلیت ­های قومی و مذهبی موقعیت ضعیفی دارند. گذشته از این، تقسیمات سیاسی ناشی از سیاست­ های استعماری انگلیس (پس از عقب­ نشینی از شبه قاره هند) عامل مهم دیگری است که در تعیین موقعیت اقلیت­ ها و شکاف بین آن ها و اکثریت در بنگلادش نقش تعیین­ کننده ای داشته است.

شبه قاره هند قطع نظر از تقسیم­ بندی­ های سیاسی و استقرار کشورهای متفاوت در آن که بر مبنای مذهب یا قومیت شکل گرفته اند؛ به لحاظ جغرافیای طبیعی، منطقه ­ای یکپارچه است و بیشتر منابع آب و زمین های مزروعی در این منطقه بین کوهستان و دشت قرار دارند. یکی از علت های این­که در بنگلادش، در تاریخ پیش از استعمار انگلیس، قدرت بومی حاکم بوده، جغرافیای کاملاً مرتبط و یکپارچه آن بوده است. استعمار انگلیس این وضعیت طبیعی را به گونه ای بر هم زد که نه تنها قومیت­ ها از هم جدا شدند و کشورها بر اساس مذهب و قومیت بر اثر تجزیه هند شکل گرفتند، بلکه حتی یک قومیت واحد بین دو یا چند کشور تقسیم شد. جدایی­ طلبی قومی یا مذهبی در شبه قاره هند از همین تقسیم استعماری ناشی شده است.

به دلایلی که ذکر شد قومیت یکپارچه بنگالی در بنگلادش متمرکز نیست. بنگال ها در چند ایالت مجاور متعلق به هندوستان نیز پراکنده ­اند که ایالت بنگال هند مهم ­ترین آن ها محسوب می شود. همچنین تداوم قومیت بیهاری ها نیز که در بنگلادش اقلیت محسوب می­ شوند، به بیهار هند و تا کراچی، مرکز ایالت سند پاکستان (در غرب) و میانمار (در شرق) کشیده می­ شود. بیهار تنها قومیتی است که تابعیت آن در بنگلادش به ­عنوان یک قومیت اقلیت هندی به رسمیت شناخته شده است. بیهاری ها در دو کشورر دیگر یعنی، پاکستان و میانمار هنوز از تابعیت محروم هستند و خارجی محسوب می شوند. وضعیت دو قومیت دیگر در بنگلادش چند قومی - چند مذهبی، یعنی «بده­»ها (Bedeh) و «مورانگ» ها(Morang)  از همه بدتر است. «بده­»ها در واقع کولی­ های دریایی(در برابر کولی ­های صحرایی) هستند که عمر خود را در قایق­ ها می ­گذرانند. مورانگ ­ها نیز که ریشه مغولی دارند در اطراف چیتاگونگ در کوهستان سکونت دارند. 

در کنار اقلیت­ های قومی بزرگ تر که به لحاظ جمعیت و جغرافیای سکونت از اهمیت بیشتری برخوردارند، اقلیت های قومی کوچک­ تری نیز در بنگلادش وجود دارند که چندان به چشم نیامده­ اند، ولی هویت قومی و مذهبی خاص خود را دارند. از جمله این قومیت­ ها می­ توان از «مارما»ها(Marma)، «تیپرا»ها(Tippera)، «مور»ها(Mor) و پارسیان زرتشتی نام برد. برخی از این قومیت­ ها پراکنده، در حال اضمحلال و در آستانه جذب شدن در سایر قومیت­ ها هستند. بنگلادش به لحاظ مذهبی نیز جامعه متنوعی محسوب می شود و این به­ رغم آن است که اکثریت قاطع جمعیت آن ­را مسلمانان تشکیل می ­دهند. شکل­ گیری بنگلادش، به­ عنوان پاکستان شرقی، در سال 1947 میلادی، در واقع براساس تقسیم ­بندی مذهبی بود و پس از آن تجزیه پاکستان و اعلام استقلال و تأسیس کشور بنگلادش بر مبنای قومیت صورت گرفت. از دیدگاه سایت تحلیلی حوزه نیوز از نکات قابل توجه و متمایز بنگلادش با سایر کشورهای شبه قاره، همزیستی مسالمت آمیز مسلمانان و پیروان سایر ادیان اصیل و ریشه دار با یکدیگر است. علت این مهم، گسترش اسلام در این منطقه از راه تجارت، تبلیغ و عرفان بوده است نه به زور شمشیر.

تقسیم اولیه شبه قاره هند بین هندوستان و پاکستان، مبنای مذهبی داشت و قومیت بنگالی بین هند و پاکستان تقسیم شد و دو مذهب هندو و مسلمان راه جداگانه ای در پیش گرفتند. دومین تقسیم شبه قاره هند ماهیتی قومی داشت و قومیت بنگالی را در مقابل چهار قومیت دیگر در پاکستان غربی آن­ روز قرار داد. ملی­ گرایی بنگالی دلیل اصلی جدایی از پاکستان و تأسیس کشور بنگلادش بود. اگر به بنگلادش از زاویه شکاف­ های قومی و مذهبی نگاه شود، می­ توان گفت که در این کشور احتمال تشدید شکاف­ های قومی - مذهبی بسیار جدی است. خطر این شکاف ها را به ویژه در شرایطی که نیروهای خارجی وابسته به عربستان سعودی در آن دخالت کنند نمی­ توان نادیده گرفت. بر این اساس ، در بنگلادش در کنار تنوع قومی می ­بایست به تنوع مذهبی نیز توجه داشت. مذاهب موجود در این کشور پس از اسلام که دین اکثریت مردم است عبارتند از: هندو، بودایی، مسیحی، زردشتی یا پارسیان اما از نظر زبانی بنگلادش از تنوع کمتری برخوردار است. زیرا در بنگلادش زبان اکثریت و اقلیت بنگالی است و تقریبا تنها اقلیت بیهاری مسلمان است که به زبان اردو، زبان مسلمانان شبه قاره هند، سخن می­ گوید.

در روند صف آرایی دو جریان سکولاریسم افراطی و افراطی گرایی مدعی اسلام خواهی در بنگلادش ، هر دوجریان سعی می کنند از تنوع قومی و مذهبی در این کشور در راستای اهداف خود سوءاستفاده نمایند . این در شرایطی است که وحدت ملی بر اساس ارزشهای مشترک و مبارزه با هر گونه افراطی گریی ، تضمین کننده توسعه و پیشرفت بنگلادش خواهد بود .