IRIB World Service

در قسمت یازدهم از برنامه سکولاریسم و وهابیت در بنگلادش، تاثیر رقابت های القاعده و داعش در بنگلادش بر تاسیس شعبه هندی القاعده را بررسی خواهیم کرد.

به نظرمی رسد انگیزه رهبران حزب جماعت اسلامی و حتی سایر سیاستمداران همکار حزب ملی­ گرای خانم خالده ضیاء در  حمایت از گروه­ های افراطی، بهره ­برداری از آن ها برای تأمین منافع سیاسی در چارچوب رقابت­ های حزبی بر سر قدرت با حزب عوامی لیگ خانم شیخ حسینه واجد بوده است. اما از سوی دیگر از میان گروه­ های افراطی بنگلادشی برای القاعده نیز چهار گروه از اهمیت بیشتری برخوردار بوده اند. این گروه ها شامل:

جماعت المجاهدین                        JMP

حرکت الجهاد اسلامی                      H.VJI

جاگرانا مسلم جاناتای بنگلادش           JMTB          

اوکیا جوت اسلامی                         IOJ  )                                                      می شوند.

غیر از سازمان القاعده که تلاش می­ کند همه گروه­ های افراطی جدا شده از جماعت اسلامی بنگلادش را مجدداً سازماندهی و در یک تشکیلات منسجم­ تر قرار دهد، داعش نیز پس از تأسیس خلافت شرقی خراسانی­ خود تلاش دارد در بنگلادش نفوذ کند. امروزه رقابت این دو جریان رادیکال خلافت­ گرا در بنگلادش تقریباً آشکار شده است. بنگلادش مدت ­ها در حوزه نفوذ القاعده بوده است اما  حمله سال 2018  داعش به اماکن مهم دولتی و قضایی در بنگلادش در واقع قدرت رقابت این گروه را به رخ القاعده کشید، آن هم در منطقه ­ای که به اصطلاح حیاط خلوت القاعده بوده است. اکنون به نظر می رسد رقابت بین القاعده و داعش در بنگلادش شدیدتر از آن است که تا کنون علنی شده است. هر دو گروه تروریستی تلاش می­ کنند گروه های همفکر خود را در بنگلادش جذب و  در راستای اهداف خود سازماندهی نمایند. در نتیجه این رقابت جماعت المجاهدین بنگلادش که ابتدا با القاعده پیونده خورده بود، با ابوبکر البغدادی بیعت کرد.

داعش آن طور که ابو ابراهیم الحنیف سرکرده آن در بنگلادش مدعی است این کشور را به عنوان نقطه ­ای استراتژیک برای گسترش نفوذ خود در جنوب شرق آسیا (در چارچوب خلافت شرقی باصطلاح خراسانی خود) انتخاب کرده است. در27 آوریل 2016 میلادی، ابو ابراهیم الحنیف، سرکرده داعش در بنگلادش، در مصاحبه با پایگاه خبری گروه تروریستی داعش موسوم به «دابق»  گفته بود هدف داعش صرفاً اقدام به چند عملیات و تهدید چند وبلاگ­ نویس سکولار و مرتد در بنگلادش نیست، بلکه در پی توسعه هر چه بیشتر فعالیت­ هایش در این کشور به منظور افزایش اعتبار دررقابت  با دیگر گروه­ ها است . از جمله این گروه ها انصار الاسلام متحد القاعده در بنگلادش است که مانع بزرگی بر سر راه فعالیت داعش در این کشور تلقی می شود.

در هر حال گروه های رادیکال جدا شده از جماعت اسلامی بنگلادش در شرایطی که رهبران این حزب میانه ­رو اسلامی دستگیر، محاکمه و اعدام می­ شوند، فرصت بیشتری برای رشد یافته­ اند و همین امر به القاعده و داعش کمک می­ کند که هر چه بیشتر در بنگلادش نفوذ و گروه­ های خلافت­ گرای بیشتری را جذب نمایند. در همین راستا می­ توان گفت سازماندهی مجدد گروه­ های رادیکال جدا شده از جماعت اسلامی، در دو طیف هوادار داعش و یا القاعده، محتمل­ ترین امکان پیش رو در سال­ های آتی خواهد بود. ایمن الظواهری، رهبر القاعده، در ماه سپتامبر 2014 میلادی، ضمن اعلام تأسیس شعبه القاعده در شبه قاره هند، به صراحت هدف از تاسیس این شعبه را کشاندن مبارزه به هندوستان، بنگلادش و میانمار عنوان کرد.

 اما در این­ باره که چرا گروه القاعده، به­ عنوان یک جریان رادیکال و خلافت­ گرا، پس از مدت­ ها که از حضورش در افغانستان و پاکستان می­ گذرد، به یکباره به فکرتشکیل شعبه هندی ­اش افتاد، برداشت­ های متفاوتی وجود دارد. دلایل این اقدام القاعده را می­ توان این گونه خلاصه کرد: اول  اعلام خلافت اسلامی از طرف داعش در غرب آسیا. دوم تلاش داعش برای فعال کردن بخش شرقی خلافت اسلامی تحت عنوان باصطلاح خراسان بزرگ و سوم پیش ­بینی تحولات افغانستان و پاکستان و مصالحه احتمالی طالبان و آمریکا و بازگشت این گروه به قدرت در افغانستان.

چهارمین دلیل اعلام شعبه هندی القاعده را می توان وجود فضای مساعد برای رشد القاعده در شبه قاره هند و شرق آسیا به ­ویژه بنگلادش دانست. دلیل  پنجم  قدرت نسبی ذهنیت خلافت­ گرا در شبه قاره هند به عنوان زمینه نفوذ القاعده و دلیل ششم، گروه ­های رادیکال مرتبط با القاعده که از قبل در شبه قاره هند و بنگلادش فعال بوده اند. دلیل هفتم  به تشدید تخاصم بین اسلام­ گراها و سکولارها و لیبرال ­های هندو مذهب در بنگلادش مربوط می شود. اینها دلایلی است که القاعده را به تأسیس شعبه هندی خود ترغیب کرده است. 

علاوه بر این القاعده به شدت نگران است که موقعیت خود را در میان گروه­ های رادیکال و زیر مجموعه اش، نه تنها در غرب آسیا بلکه در جنوب و شرق آسیا، از دست بدهد. بسیاری از گروه های مرتبط با القاعده از بی­ عملی نسبی  القاعده پس از اخراج از افغانستان، ناراضی بوده و اقدام داعش در تصرف سرزمین و منابع نفتی و مالی عراق و سوریه برای آن­ها جاذبه داشته است. عقب ­نشینی القاعده به وزیرستان شمالی در پاکستان، این سازمان را دچار بحران هویت کرد. القاعده از استحکاماتش در کوه­ های «تورا بورا» در ولایت ننگرهار افغانستان، جایی که با برخورداری از موقعیت نسبی مساعد، پایگاه­ های آموزشی متعددی در اختیار داشت ناچار به عقب ­نشینی به مناطق قبایلی پاکستان شد.

همچنین در مقاطعی، ولایت خوست نیز از مراکز فعالیت­ های القاعده و جذب و آمورش نیروهای آن از سراسر دنیای اسلام بود. القاعده برای توسعه فعالیت ­های خود برای جهاد بین­ المللی، در دوره طالبان 48 مرکز آموزشی داشت و 30 هزار داوطلب که 18 هزار نفر آن عضو رسمی بودند، وبه شکل مستمر، در این پایگاه­ ها حضور داشتند.  روشن است که القاعده پس از سقوط دولت طالبان در افغانستان تمامی این امکانات را از دست داد و رهبرانش به ناچار پراکنده و مخفی شدند. پس از کشته شدن «اسامه بن لادن»، سرکرده القاعده، در ابیت آباد پاکستان، موقعیت القاعده بیش از پیش تضعیف شد.

اگر مجموعه این واقعیت­ ها را در ارتباط با ظهور داعش در نظر بگیریم، طبیعی است که القاعده ، داعش را اصلی­ ترین رقیب خود در غرب و جنوب آسیا تلقی کند. تأسیس شعبه هندی القاعده در واقع حرکتی جبرانی است که القاعده برای جلوگیری از تضعیف موقعیت خود در مقابل داعش انجام داده است. امیر رعنا، از کارشناسان نظامی مطرح درپاکستان براین باور است القاعده نیاز دارد شاخه‌های جدیدی را تاسیس کند تا بتواند با داعش رقابت کند. این نشان دهنده ناامیدی و استیصال آنهاست؛ آنها در حال از دست دادن کنترل خود بر روی شاخه‌های فرعی گروه شان در افغانستان و پاکستان و مناطق دیگر جهان هستند.

در واقع ایمن الظواهری سرکرده القاعده، دریافته است که تحولات افغانستان و پاکستان و ظهور داعش ممکن است بقای القاعده را دچار مخاطره سازد. بنابراین برای این گروه ایجاد پایگاهی مطمئن ­تر که بتواند رهبری القاعده را از خطر دور و نیروهای اصلی آن را حفظ کند، ضرورت داشته است. مناسب­ ترین مکان برای انتقال رهبری القاعده از وزیرستان شمالی، شبه قاره هند است. جایی­ که القاعده از قبل با گروه­ های مؤثر محلی مانند لشکر طیبه و جماعت المجاهدین در کشمیر و بنگلادش ارتباط تنگاتنگی داشته است. تقویت پیوندها با این­گونه گروه­ های محلی، طبعاً در مقایسه با گذشته نیازمند انگیزه ­های قوی ­تری است. اعلام تاسیس شعبه هندی القاعده که احیای خلافت اسلامی را در گستره جغرافیائی وسیع ­تری از افغانستان، پاکستان، هند و بنگلادش تا شرق آسیا در مالزی و اندونزی و اقلیت­ های مسلمان در تایلند، فیلیپین و میانمار مد نظر دارد، محرک قوی ­تری برای حفظ و تقویت مناسبات القاعده با گروه ­های همفکر محلی است و می ­تواند نفوذ داعش را در حیاط خلوت القاعده در شبه قاره هند محدود سازد.

از طرف دیگر القاعده از رقابت ­های منطقه ­ای بین هندوستان و پاکستان در جنوب آسیا به خوبی آگاه است و به درستی می­ داند که بخشی از مشکلاتی که در منطقه و به ­ویژه در بنگلادش بروز کرده، ناشی از همین رقابت­ ها است. علاوه بر این، رقابت­ های هند و پاکستان در کشمیر نیز فضای مساعدی برای نفوذ القاعده به وجود آورده است. در این فضا، اندیشه جهاد در القاعده، در گسترده­ ترین مفهوم خود، همه کسانی را در برمی­ گیرد که در نگاه القاعده دشمن تلقی می­ شوند. دیدگاه القاعده، هندوها را در کنار صهیونیست­ ها و صلیبی­ ها قرارداده و جهاد علیه آن ها را واجب  شرعی می­ داند. در این مفهوم گسترده البته همچنان جای سوال است که چرا جهاد علیه صهیونیست های اشغالگر قدس برای القاعده اولویت ندارد؟  

این سوال در میان مسلمانان شبه قاره هند و بنگلادش جایگاه مهمی دارد که پاسخ ندادن به آن از مشکلات القاعده است. با این حال، حمله به سکولارهایی که از حمایت هندوستان برخوردارند و باعث خشم و نارضایتی حتی میانه ­رو ترین جریان­ های اسلام­ گرا شده ­اند، برای  داعش و القاعده در بنگلادش جذابیت بیشتری دارد. القاعده تلاش کرده است با سازماندهی گروه ­های همفکر خود در بنگلادش ابتکار عمل را به دست گیرد و از موقعیت برتر خود نسبت به داعش استفاده کند؛ هر چند که به نظر می ­رسد شاخه هندی القاعده بیش از آن که مشخصه بنگالـی داشتـه باشـد، صبغه پاکستانـی ­دارد. فرماندهی و نظریه ­پردازی تشکیل شاخه القاعده در شبه قاره هند را ملا عاصم عمر، از نظریه  پردازان پاکستانی القاعده و یکی از اعضای مدارس دیوبندی­ های پاکستان، برعهده دارد. وی به ­شدت متاثراز تفکر وهابی است و 4 جلد کتاب درباره جهاد وهابیت نوشته است. گفته می شود که عاصم با گروه­ های تروریستی مستقر در میانمار و هند ارتباط خوبی دارد.