IRIB World Service

مجموعه برنامه «آمریکا؛ عامل توسعه تروریسم و تولید مواد مخدر در افغانستان» به تعداد 6 قسمت از پژوهش «نقش آمریکا و گروه های تروریستی در توسعه کشت مواد مخدر در افغانستان» (با تاکید بر چشم انداز و رویکرد رسانه ای ) در واحد پژوهش های کاربردی استخراج و تنظیم شده است.

افغانستان از سال 1992 میلادی به عنوان بزرگ ترین تولید کننده مواد مخدر در جهان شناخته می‌شود. اگر چه این وضعیت طی سالیان گذشته، ثابت نبوده است، اما نقطه عطف تحولات در زمینه کشت و تجارت مواد مخدر در افغانستان را می‌توان تهاجم نظامی آمریکا به این کشور در سال  2001 میلادی دانست. از آن سال تا کنون به طور مداوم کشت مواد مخدر در افغانستان رو به گسترش بوده است، به طوری که در سال های  2016 و 2017 میلادی افزایش تولید مواد مخدر در افغانستان رکورد زده و با رشد حیرت انگیز 87 درصدی، مواجه بوده است.

برای تبیین و تحلیل روند رو به رشد تولید مواد مخدر در افغانستان، وضعیت سنتی کشت و تجارت مواد مخدر و  تغییرات پیش آمده، پس از تهاجم نظامی آمریکا را باید در نظر گرفت. با مقایسه این دو وضعیت است که می‌توان شرایط موجود گروه‌ های تروریستی فعال در افغانستان و رابطه و موقعیت آن‌ ها با تجارت مواد مخدر در این کشور در سایه مداخله نظامی آمریکا ارزیابی کرد. به گزارش خبرگزاری جمهور افغانستان در سال 2013 میلادی حامد کرزای رئیس جمهوری وقت این کشور اعلام کرده بود "درآمد سالیانه آمریکا از مواد مخدر در افغانستان 60 تا 100 میلیارد دلار است که صرف اهداف شوم کاخ سفید از جمله سازماندهی گروه های تروریستی و افراط گرا می شود."این درامد در سال های اخیر به مراتب افزایش یافته است.

نقش آمریکا در توسعه تولید و تجارت مواد مخدر در افغانستان به ویژه برای تأمین هزینه‌ های جنگ‌ های نیابتی یا دخالت مستقیم نظامی، به سال های قبل از 2001 میلادی  بر می گردد. مستندات تاریخی از جمله گزارش سازمان جاسوسی آمریکا یعنی سازمان "سیا"  در تاریخ 7 می سال  1998 میلادی، نشان دهنده نقش ایالات متحده  در گسترش کشت خشخاش و تولید مواد مخدر در همدستی با عوامل پاکستان در برابر شوروی سابق بوده است. این گزارش و سایر گزارش‌ های مربوط به دوران جنگ سرد به خوبی بیانگر اهمیت نقش اقتصادی مواد مخدر در جنگ‌ های داخلی افغانستان، ظهور طالبان و القاعده در این کشور و حمله آمریکا به افغانستان در سال 2001 میلادی است. وضعیتی که همواره تحت تاثیر شرایط رقابت در دوران جنگ دچار دگرگونی شده است. مداخله نظامی آمریکا در افغانستان در سال 2001 میلادی پیامدهای بسیار مخرب بر جمعیت جنگ زده افغانستان داشته است. بر اثر این مداخله نظامی و در فقدان زیر ساخت‌ های اقتصادی کافی، مردم افغانستان دچار مشکلات عدیده معیشتی شدند که برای ادامه زندگی، صرفا دو گزینه پیوستن به نیروهای امنیتی و یا ورود به جریان تولید و قاچاق مواد مخدر را در پیش داشته اند. 

با تشدید جنگ تعداد کثیری از مردم افغانستان کشته شدند و در همان حال گروه های شبه نظامی و افراط گرا همچون طالبان هر چند به حاشیه رانده شدند، اما در صدد بازسازی و ساماندهی مجدد خود برآمدند که هزینه های خود را از قاچاق  مواد مخدر  تامین می کردند. همین امر موجبات ایجاد شرایطی بغرنج را در افغانستان پدید آورد. جدا از این مسئله، هم پوشانی معنا دار جنگ غیرزمینی آمریکا در افغانستان و گسترش یک تجارت مخفی و غیر قانونی، حکایت از نفع مستقیم آمریکا از شرایط امنیتی بغرنج ایجاد شده دارد. روزنامه هافینگتون پست به نقل از "رون پل" عضو سابق مجلس نمایندگان آمریکا فاش کرد: " این موضوع کاملا بدیهی است که سازمان جاسوسی "سیا "در معاملات قاچاق مواد مخدر افغانستان فعالیت گسترده دارد و از آن نفع می برد. "

بنا بر نتایج مطالعات محققان غربی در سال 2014 میلادی همچون گزارش تحلیلی آلکسیا میخوس Alexia Mikhos از تحلیلگران عملیات ناتو در افغانستان و دارفور،  260000 هکتار از اراضی کشاورزی افغانستان به تولید خشخاش اختصاص داشته است. این میزان به ویژه از سال 2004 میلادی، از میزان تمام کشت و تولید مواد مخدر در دوره حاکمیت طالبان در افغانستان بیشتر است. شبکه تولید و قاچاق مواد مخدر بعد از سال 2001 میلادی در این کشور گسترش یافته و تنها کشاورزان را شامل نمی‌شود. در سال 2007 میلادی ارزش کل تریاک تولید شده در افغانستان 4 میلیارد دلار بوده است که تنها یک چهارم آن به کشاورزان می‌رسیده و بقیه نصیب شبه نظامیان و قاچاقچیان مواد مخدرو قدرت های مداخله گر در افغانستان شده است. اما در سال 2017 میلادی علاوه بر افزایش آن، میزان سهم هر طرف  تغییر یافت. به گزارش دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد در این سال گروه طالبان بیشترین سود را از قاچاق تریاک در افغانستان به دست آورد.

فعالیت های مرتبط با کشت خشخاش و تولید و قاچاق مواد مخدر در افغانستان، به گروه‌ های تروریستی نظیر داعش - که در حال حاضر تحرکات خود را در این کشور با حمایت آمریکا افزایش داده است - این امکان را می‌دهد که با دسترسی به منابع مالی، حاشیه امنی را برای تحرکات تروریستی خود ایجاد کنند. دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل در گزارش‌ های خود، ارتباط میان مواد مخدر و تروریسم در افغانستان را تائید می کند. این بدان معنا است که  تلاش‌ های بین‌ المللی همچون صدور قطعنامه‌ ضد طالبان و گروه تروریستی القاعده و داعش و اقداماتی نظیر مسدود کردن حساب های آنها به دلیل حمایت های پنهانی آمریکا از این گروه ها، نتوانسته است مانع از ادامه فعالیت و سازماندهی این گروه ها در افغانستان شود.

همان گونه که گفته شد اثر گذاری مستقیم آمریکا بر روند تولید مواد مخدر و قاچاق آن در افغانستان، به دهه 80 میلادی بازمی‌گردد. اما، سر آغاز تحول در این ارتباط را می‌توان سال 2001 میلادی و ورود ماموران سازمان جاسوسی سیا با 70 میلیون دلار پول نقد به این کشور، جهت تطمیع رهبران شبه نظامی و برخی روسای قبایل افغانستان دانست. بخشی از این بودجه‌ که ظاهرا بنا بود صرف مقابله با طالبان شود، مستقیما در اختیار کسانی قرار گرفت که در گذشته از سرکردگان تجارت مواد مخدر بودند. گروه های افراطی نیز تحت تاثیر حمایت های آمریکا و تزریق پول های ناشی از قاچاق مواد مخدر به سرعت، بر بخش های عظیمی از ولایات افغانستان مسلط شدند. گزارش نیویورک تایمز در سال 2017 میلادی نشان می دهد 60 درصد از وجوه دستمزد و سلاح طالبان از تجارت مواد مخدر تأمین شده است.

به نظر کارشناسان، تأمین هزینه‌ های جنگ های نیابتی یکی از دلایل مهم گسترش مواد مخدر در افغانستان و توسعه مواد مخدر صنعتی در این کشور است. وحید مژده کارشناس مسایل سیاسی در افغانستان در این باره معتقد است:"مواد شیمیایی تبدیل تریاک به هروئین از طریق هواپیماهای نظامی آمریکا و ناتو به افغانستان منتقل می شوند و این نشان می دهد که به رغم ادعای محافل غربی بخصوص آمریکا، آنها هیچ اراده ای برای مقابله با تولید و قاچاق مواد مخدر در افغانستان ندارند". پس از گذشت 18 سال از اشغال افغانستان از سوی آمریکا، ناامنی ها در این کشور نه تنها از بین نرفته بلکه با افزایش بیکاری و تشدید مشکلات اقتصادی افزیش یافته است. بنا به گزارش  نوامبر سال 2017 میلادی وزارت مبارزه با مواد مخدر افغانستان،از جمله دلایل دیگر ناکامی مقابله با مواد مخدر در این کشور تداوم ناامنی، تعهد ضعیف مسئولین ولایتی، تبانی مافیای مواد مخدر با گروه‌ های مخالف مسلح، نبود حاکمیت قانون، به کارگیری بذرهای اصلاح شده تریاک و فعالیت‌های تروریستی عنوان شده است.

 دولت کابل همواره و به طور رسمی دخالت در جریان توسعه و گسترش قاچاق مواد مخدر در این کشور را رد کرده است، اما گزارش‌ های متعددی حکایت از همراهی برخی مقامات سیاسی و نظامی دولتی افغانستان با این جریان دارند. علاوه براین، دولت افغانستان به دلیل کارشکنی‌ های مالی آمریکا و  نیروی بین‌المللی کمک به امنیت افغانستان موسوم به "ایساف" و عدم اجرای تعهدات مالی توسط آنها در اجرای طرح «کشت جایگزین» ناموفق بوده است. این طرح برای اولین بار از سوی جمهوری اسلامی ایران مطرح شد که در صورت اجرا و تغییر کاربری زمین های کشاورزی افغانستان، این کشور می توانست ضمن تولید محصولات استراتژیک مانند گندم به جای خشخاش، در این زمینه خودکفا شود.

  در سال 2009 میلادی آمریکا با هدف به اصطلاح مبارزه با قاچاق مواد مخدر، حملات گسترده‌ ای را به بخش‌ هایی از خاک افغانستان از جمله استان جنوبی هلمند آغاز کرد، عملیاتی که خشم و نارضایتی کشاورزان این کشور را بر انگیخت. به‌ طوری که در پایان سال 2014 میلادی آمریکا مجبور به پذیرفتن ناکامی خود در پیگیری این سیاست شد. جان سوپکو(John F. Sopko ) بازرس ویژه سازمان ملل در امور افغانستان در سال 2014 میلادی تاکید کرد آمریکا علیرغم ادعای صرف بیش از 7 میلیارد دلار برای مقابله با کشت خشخاش و تولید و قاچاق مواد مخدر، در این زمینه شکست خورده است. به گفته وی در حالی که سطح تولید خشخاش و کشت مواد مخدر در افغانستان افزایش یافته، مقابله با سوداگران مرگ و از بین بردن مزارع خشخاش صرفا در حد شعار باقی مانده است. این در حالی است که از سوی دیگر اعتیاد به مواد مخدر در افغانستان در وضعیتی بی‌ سابقه خطرناک و نگران کننده قرار دارد و سلامتی نسل جدید افغانستان را به شدت تهدید می کند. 

در هر حال، بعد از 18 سال حمله آمریکا به افغانستان آنچه مردم این کشور با آن روبرو هستند تشدید ناامنی و خشونت های خونین است که مهم ترین دلیل آن بازسازی و ساماندهی مجدد گروه های خشونت گرا و تروریستی می باشد، گروه هایی که مهم ترین منابع تامین مالی آنها مواد مخدر است. با توجه به اینکه آمریکا از این گروه ها بویژه داعش در افغانستان استفاده ابزاری می کند، واشنگتن نه تنها اجازه می دهد این گروه های تروریستی از مواد مخدر در افغانستان برای تامین مالی خود بهره برداری نمایند بلکه سازمان های امنیتی آمریکا نیز برای تامین بخشی از منابع مالی خود در افغانستان از ادامه تولید مواد مخدر در بخش سنتی و صنعتی این کشور حمایت می کنند.