IRIB World Service

در قسمت هفتم، بخش پایانی از برنامه افغانستان: میدان رقابت، چشم انداز مناسبات آمریکا و روسیه در افغانستان را بررسی خواهیم کرد.

دخالت نظامی ناتو در لیبی در سال 2011 میلادی و نقش مداخله جویانه آمریکا و متحدانش برای منحرف کردن قیام های مردمی در مصر و تونس و تداوم حمایت آنها از دیکتاتورهای دست‌ نشانده در کشورهایی نظیر بحرین و امارات، این دیدگاه را در محافل روسی تقویت کرد که غرب روند جدیدی برای گسترش نفوذ در منطقه غرب آسیا آغاز نموده است. روندی که از نظر محافل روسی باید با آن مقابله شود. ورود مسکو به بحران سوریه و افزایش تحرکاتش در افغانستان  تقابل روسیه با محور غربی را به شکل جدی آشکار ساخت. در این میان ناکامی آمریکا و آیساف ( نیروی بین المللی کمک به امنیت افغانستان - International Security Assistance Force ) در تامین امنیت در افغانستان، سوء استفاده واشنگتن از موقعیت افغانستان برای ضربه زدن به روسیه بویژه با استفاده ابزاری از مساله تروریسم و توسعه مواد مخدر، موجب بازبینی رویکرد کرملین در قبال افغانستان شده است. به طوریکه مسکو تحرکات خود را در افغانستان در همه ابعاد سیاسی، امنیتی، اقتصادی و نظامی افزایش داده است. این موضوع نشان داد علیرغم برخی زمینه های همکاری میان روسیه و آمریکا در افغانستان پس از حادثه یازده سپتامبر، رویکردهای راهبردی دو کشور در قبال افغانستان بسیار متفاوت می باشد.

در این راستا «ملک ستیز» کارشناس افغانستانی و دانش آموخته رشته روابط بین ‌الملل از دانشگاه مسکو معتقد است: اگر به تاریخ مناسبات افغانستان با روسیه و آمریکا نگاه کنیم، متوجه می شویم که دید ژئوپلیتیک روس‌ها به این منطقه با دید غربی‌ها متفاوت است. روس‌ها بر این باور هستند که افغانستان حیطه جغرافیایی یا میدان تحت کنترل آن‌ ها است. زمانی که بریتانیایی‌ها برای نخستین بار بحث نزدیک شدن به آسیای مرکزی از طریق شبه‌ قاره هند را مطرح کردند، روس‌ها این بحث را به شدت نقد و تاکید نمودند که این جغرافیا در حیطه صلاحیت استراتژیک آن‌ها می باشد. این رویکرد که «دکترین تزار» نامیده می‌شود، هنوز هم در افکار رجال سیاسی روسیه به ویژه استراتژیست‌های این کشور درباره افغانستان وجود دارد و بر آن پافشاری می‌کنند.

از دید برخی از کارشناسان، ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری روسیه نیز از حامیان «دکترین تزار» است. روس‌ها می‌پذیرند که نبود یک پشتوانه پرقدرت اقتصادی در سیاست خارجی این کشور، سبب شده که برای سال های متمادی در مورد اقدامات تنش زایانه آمریکا در افغانستان شکیبایی پیشه کنند. اما از سال 2017 میلادی و پس از اقدام آمریکا در استقرار داعش در افغانستان، بنظر می رسد روس‌ها به آرامی در حال شکستن سکوت هستند و جایگاه آمریکا را در افغانستان به چالش می‌کشند. در این خصوص میکایل کوگلمن، کارشناس اندیشکده وودرو ویلسون می گوید: " روس‌ها می‌ دانند سیاست‌های ایالات متحده در افغانستان شکست خورده‌ است و بنابراین می‌خواهند در این کشور مداخله کنند. روسیه شاید چند دهه قبل از افغانستان وادار به فرار شده باشد، اما اکنون به نظر می‌رسد مشتاق ورود قوی دوباره به صحنه افغانستان هستند".

احمد سعیدی، تحلیلگر مسائل سیاسی افغانستان نیز درباره علل افزایش تحرکات روسیه در افغانستان به موضوع صدور افراطی گری از افغانستان به آسیای مرکزی توسط آمریکا اشاره می کند و می گوید: "روسیه نمی خواهد که سرنوشت افغانستان را تنها آمریکا تعیین نماید و اگر هم واشنگتن این روند را در پیش گرفته است، باید نقش ۵۰ درصدی داشته باشد؛ در این راستا روسیه اهدافی را دنبال می کند تا نگذارد کشورهای آسیای میانه مانند ازبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان، ترکمنستان به سرنوشت افغانستان دچار شوند." از دید کارشناسان، برای مسکو دو راهکار برای مقابله با اقدامات مداخله جویانه آمریکا در افغانستان وجود دارد: اول اینکه هزینه های حضور آمریکا در افغانستان را افزایش دهد، دوم تلاش برای رسیدن به راهکار سیاسی برای حل بحران افغانستان و در نتیجه از بین بردن بهانه برای حضور نظامی آمریکا در این کشور.

روسیه برای بالا بردن هزینه حضور آمریکا در افغانستان، می تواند با تأمین سلاح برای طالبان و حمایت اطلاعاتی از آنها، دامنه جنگ و بحران در افغانستان را تشدید کند و هزینه های آمریکا در افغانستان را افزایش دهد. اما مذاکرات گروه طالبان با نمایندگان دولت افغانستان در نوامبر سال 2018 میلادی به میزبانی مسکو نشان داد که روسیه راهکار سیاسی را برای حل بحران افغانستان در پیش گرفته است. این در شرایطی است که اقدام آمریکا برای مذاکره با نمایندگان طالبان در قطر در مارس سال 2019 میلادی نشان داد که واشنگتن تلاش دارد که در روند میانجیگری مسکو در بحران افغانستان خلل ایجاد نماید. 

افزایش تحرکات روسیه در افغانستان، نوعی واکنش به سیاست های مداخله جویانه آمریکا در قبال منطقه و بخصوص افغانستان است؛ حمله آمریکا به افغانستان و حضور نیروهای این کشور در مجاورت مرزهای آسیای مرکزی به عنوان منطقه حیاط خلوت روسیه و بی ثباتی و ناامنی ناشی از حضورآمریکا، باعث توجه بیشتر مسکو به مسائل افغانستان شده است. تحولاتی نظیر: استقرار پایگاه های نظامی و حضور طولانی مدت آمریکا در افغانستان با امضای توافق نامه امنیتی کابل - واشنگتن، گسترش قاچاق مواد مخدر از افغانستان به روسیه، حضور و فعالیت گروه های تروریستی بویژه داعش در افغانستان و عضویت شبه نظامیان چچنی در میان آنها، تلاش آمریکا مدیریت یکجانبه مسائل سیاسی و امنیتی افغانستان ازجمله مذاکرات صلح با طالبان، باعث شدند که روس ها رویکرد رقابت و تقابل با آمریکا در افغانستان در پیش بگیرند، به طوریکه حتی جیمز متیس، وزیر دفاع وقت آمریکا در آوریل سال 2018 میلادی از اقدامات روسیه در افغانستان به عنوان "انتخابی برای رقابت استراتژیک با آمریکا" نام برده و از این رویکرد مسکو انتقاد کرده است.

در واقع روی کار آمدن دونالد ترامپ در آمریکا، موجب کاهش اختلافات میان مسکو و واشنگتن نشد، بلکه سطحی گسترده‌ تر از تنش میان دو طرف آغاز گردید. بر اساس راهبرد جدید آمریکا در غرب آسیا، ایالات متحده باید ائتلافی بزرگ در میان کشورهای متحدش در منطقه ایجاد نماید. پایه این ائتلاف ها، برمبنای افزایش قدرت آمریکا در سطح منطقه‌ ای و فرامنطقه‌ ای است که بر اساس مخالفت با روسیه و متحدانش از جمله چین و ایران شکل گرفته است. البته آمریکا در این روند تنها به ائتلاف سازی بسنده نکرده، بلکه تقویت گروه های تروریستی تکفیری در غرب آسیا را در دستور کار خود قرار داده است، تا از آنها به عنوان اهرمی علیه کشورهای رقیب خود استفاده نماید. به همین دلیل واشنگتن در سطحی گسترده، به تقویت عناصر داعش در افغانستان اقدام کرده است.

آمریکا  پس از سرخوردگی در قضایای اوکراین، سوریه و یمن، تلاش می کند با تقویت عناصر داعش در افغانستان و گسترش ناامنی در شمال این کشور و تسری آن به آسیای مرکزی و روسیه، وارد درگیری نظامی نیابتی وغیرمستقیم با مسکو شود. در عین حال از دید برخی از کارشناسان، اگر روس ها بخواهند که میزان فشار آمریکا در اوکراین و سوریه علیه خودشان را کاهش بدهند، افغانستان جای مناسبی خواهد بود، چرا که روس ها از طریق حمایت نظامی و اطلاعاتی از طالبان، می توانند این گروه را جهت حمله به مواضع داعشِ مورد حمایت آمریکا و نیز منافع ایالات متحده در افغانستان مورد استفاده قرار دهند. بویژه اینکه یکی از اهداف اصلی آمریکا این است که ضمن تداوم حضور نظامی در افغانستان، با ایجاد ناامنی و گسترش جغرافیای ناامنی به کشورهای همسایه افغانستان، به منافع روسیه، چین و ایران ضربه بزنند. در همین راستا، «عتیق ­الله عمرخیل»، تحلیلگر نظامی و ژنرال بازنشسته نیروی هوایی افغانستان می گوید: " یکی از اهداف حضور نظامی آمریکا در افغانستان این است که امنیت کشورهای آسیای مرکزی مانند ازبکستان و تاجیکستان را تضعیف کند و برای رقبای ژئوپلیتیک خود یعنی روسیه، چین و ایران چالش ایجاد نماید".

همچنین محمد اکرم عارفی، کارشناس افغانستانی می گوید: روس ها می دانند حتی اگر روزی آمریکا افغانستان را ترک کند، نخواهد گذاشت که خلاء حضور این کشور توسط روسیه ، چین و ایران پر شود، بلکه ترجیح می­ دهد با متحدین منطقه­ ای اش از جمله پاکستان و عربستان سعودی بر سر افغانستان توافق کند. با توجه به موارد مذکور می توان گفت که چشم انداز مناسبات روسیه و آمریکا در افغانستان بیشتر در قالب تقابل و رقابت قابل ارزیابی است، با این وجود برخی از مقامات آمریکایی با رد این موضوع تلاش می کنند چشم اندازی مثبت از مناسبات مسکو و واشنگتن در افغانستان ترسیم نمایند. چنانچه زلمای خلیل زاد نماینده ویژه آمریکا در مذاکرات صلح افغانستان می گوید: " ائتلاف و همگرایی میان روسیه و آمریکا در افغانستان به وقوع خواهد پیوست؛ چرا که ترامپ همچنان علاقمند به تعامل و همکاری با روسیه است، وی قصد دارد تا تهدید تروریسم را شکست دهد و در حل اختلافات با روسیه در موضوعات سوریه، اوکراین و حل چالش های گسترش سلاح های هسته ای پیشرفت حاصل کند. در ضمن، پوتین در رابطه با همکاری با ایالات متحده جدی تر خواهد شد و به وضوح این مسأله را نشان خواهد داد."

البته با توجه به قراین جدید نظیر تشدید اختلافات موشکی آمریکا - روسیه و اخلال واشنگتن در میانجی گری مسکو در مذاکرات صلح افغانستان می توان گفت نظر زلمای خلیل زاد دور از واقعیت به نظر می رسد. اما می توان گفت هرگونه همراهی و یا تقابل آمریکا و روسیه در افغانستان نه براساس منافع افغانستان بلکه بر اساس منافع این دو کشور می باشد. علیرغم همکاری های تاکتیکی آمریکا و روسیه، ادامه اختلافات راهبردی میان واشنگتن و مسکو و تشدید آن در دوره ترامپ، افغانستان را به یک میدان جنگ و درگیری نیابتی میان دو کشور تبدیل می کند. در واقع چشم انداز مناسبات روسیه و آمریکا در افغانستان در قالب «تقابل راهبردی و همکاری تاکتیکی» قابل ارزیابی می باشد.