IRIB World Service

در قسمت پنجم از برنامه افغانستان: میدان رقابت، جایگاه پاکستان در رقابت های آمریکا و روسیه درافغانستان را بررسی خواهیم کرد.

به دلیل وجود مرزهای مشترک پاکستان با افغانستان و همچنین وجود پیشینه تاریخی، فرهنگی، دینی و نژادی مشترک میان دو کشور، تحولات افغانستان به طور مستقیم بر امنیت پاکستان تأثیر گذار بوده است. در عین حال تحولات پاکستان بویژه جابجایی قدرت در این کشور بر تحولات و مسایل امنیتی افغانستان تاثیر گذار بوده است. ورود برخی از بازیگران از جمله امریکا، روسیه و نیز هند بر پیچیدگی این موضوع افزوده است . 

منافع، اهداف و ملاحظات پاکستان در ارتباط با افغانستان را می­توان در پنج مورد عنوان کرد، اول اینکه قومیت پشتون در سراسر دنیا، پیوندهای خاصی با افغانستان به عنوان سرزمین مادری دارد، این درحالی است که بیش از نیمی از جمعیت پشتون ها در پاکستان زندگی می کنند لذا پاکستان همواره به وابستگی های قومی پشتون­های دو طرف مرز حساس می باشد. دوم اینکه، از نظر ارتش پاکستان ثبات افغانستان و ترکیب قدرت در این کشور باید به گونه ای باشد که به ثبات و امنیت پاکستان کمک کند. سوم اینکه، اسلام آباد میزبان حدود سه میلیون پناهنده رسمی و غیر رسمی افغان از زمان تجاوز نظامی شوروی به افغانستان تاکنون است؛ مسئله بازگشت این پناهنده­ ها به افغانستان و یا مسائل ناشی از ادامه حضور آنها در پاکستان، مسئله مهمی است. بویژه اینکه کابل از جذب شدن این پناهندگان به مدارس تکفیری که با حمایت مالی عربستان سعودی و حمایت امنیتی امریکا در پاکستان فعالیت می کنند، نگران است.

نکته چهارمی که منافع پاکستان در افغانستان را تبیین می نماید به بحران انرژی در این کشور بر می گردد. از نظر اسلام آباد این بحران را می توان از طریق انتقال نفت و گاز از آسیای مرکزی از طریق خط لوله عبوری از افغانستان تا حد زیادی مرتفع کرد. پاکستان برای برطرف کردن نیازهای انرژی خود به خط لوله موسوم به تاپی (خط لوله خط لوله ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هند ) که نفت و گاز ترکمنستان را از مسیر افغانستان به آن کشور منتقل کند، نیازمند است. این در شرایطی است که رقابت شدیدی میان روسیه و امریکا درباره تعیین مسیرهای خطوط انتقال انرژی آسیای مرکزی در جریان است . پنجمین ملاحظه  پاکستان در افغانستان، تلاش اسلام آباد برای کاهش نفوذ هند در افغانستان است. پاکستانی­ها در مورد افزایش نفوذ هند در افغانستان با هدف محاصره کردن پاکستان، به ویژه ایجاد تعدادی کنسولگری هند هشدار داده اند و توسعه مشکوک این کنسولگریها را "اقدامات نامطلوب" تعبیر کرده اند؛ چرا که از دید اسلام آباد، این کنسولگری ها در گسترش نفوذ هند در افغانستان، تقویت تروریسم و تحرکات جدایی طلبی در بلوچستان و مناطق مرزی پاکستان با افغانستان نقش دارند.

از نظر اسلام آباد،هند می ­خواهد پاکستان را از همه طرف در محاصره قرار دهد و در همین حال همسو با اهداف امریکا، از نفوذ چین در افغانستان جلوگیری کند.امریکا در دوران ریاست جمهوری جرج بوش پسر، به موازات ارتباط با اسلام آباد، همکاری با هند که به عنوان مهمترین دشمن پاکستان را به طور جدی پیگیری کرد که موجب ناخرسندی اسلام ­آباد شد. در زمان ریاست جمهوری باراک اوباما، امریکا با فشار بر پاکستان، خواهان تعطیل کردن پناهگاه­های امن گروه های افراطی و تروریست­ها در این کشور و جلوگیری از فعالیت شبکه حقانی توسط اسلام آباد گردید. اوباما همچنین در سال 2009، زمانی که استراتژی «آف پاک» خود را اعلام نمود، به طور خاص از پاکستان به عنوان پناهگاه امن تروریست­ها یاد کرد. راهبرد دولت اوباما در افغانستان و پاکستان موسوم به «آف پاک» که در چارچوب دکترین «ضربه پیشدستانه» (Pre Emptive Strike) طراحی شده بود براین اساس استوار بود که قبل از آنکه طالبان به نیروهای آمریکایی حمله کنند، نیروهای آمریکایی آنها را مورد حمله قرار دهند. در این استراتژی به صورت توامان حمله به نئو طالبان و حزب اسلامی حکمتیار، حمله به القاعده و متحدین آن در منطقه قبایلی بلوچستان پاکستان و حمله به طالبان پاکستانی که در منطقه قبایلی و بخش­هایی از ایالت سرحد شمالی مستقرند، پیش بینی شده بود. این راهبرد در دوره ترامپ لغو نشده است بطوریکه طبق استراتژی جدید ترامپ در افغانستان، پاکستان به عنوان حامی گروه­های تروریستی فعال در افغانستان معرفی گردید و به همین دلیل، امریکا کمک­هایش را به پاکستان تعویق نمود. این گونه تحولات بر روابط پاکستان بر امریکا تاثیرمنفی گذاشته است.

رویکرد ترامپ در قبال پاکستان، فرصت مناسبی برای مسکو تلقی می شود. به ویژه آن که کمک های مالی آمریکا به پاکستان متوقف شده است. روسیه با مشاهده چنین وضعیتی، ضمن توجه بیشتر به پاکستان در مقایسه با گذشته، تلاش می کند تا حد امکان، از سردی روابط امریکا و پاکستان استفاده کند. پاکستان در دوره جنگ سرد، متحد ایالات متحده بود، در حالی که اتحاد جماهیر شوروی دارای یک پیمان دفاعی با هند بود. پس از حمله شوروی به افغانستان، پاکستان در همکاری با ایالات متحده، اقدام به حمایت مالی و نظامی از مجاهدین جهت مقابله با نیروهای ارتش سرخ نمود. در طول دهه 1990، روسیه، از اتحاد شمال علیه گروه های وابسته به پاکستان وعربستان سعودی حمایت می کرد.

اگر چه پس از حادثه یازدهم سپتامبر تغییراتی در رویکرد روسیه در قبال افغانستان و پاکستان ایجاد شد ولی اکنون با گذشت 18 سال بنظر می رسد رقابت های دوران جنگ سردی امریکا و روسیه در بسیاری از مناطق از جملعه افغانستان در حال احیاء می باشد . پس از حادثه 11 سپتامبر، مسکو از ائتلاف تحت رهبری امریکا در افغانستان حمایت کرد که حکومت طالبان را از میان برداشت و موجب تقویت نیروهای ائتلاف شمال که از سوی روسیه حمایت می شدند، گردید. روسیه همچنین همراهی سیاسی و پشتیبانی تدارکاتی برای حضور نظامی آمریکا درافغانستان انجام داد. بطوریکه از سال 2009 تا 2015، فضای آسیای مرکزی  و روسیه به عنوان دالانی برای نیروهای امریکا و ناتو شناخته می شد، که وابستگی واشنگتن به پاکستان برای دسترسی زمینی به افغانستان را کاهش می داد. اما با آشکار شدن ابعاد بیشتری از طرح های توسعه طلبانه امریکا و ایساف در افغانستان، اکنون بنظر می رسد مسکو آماده است تا از شکاف رو به رشد بین ایالات متحده و پاکستان استفاده نماید.

پاکستان سالهاست که به "بازی دوگانه" و ارائه پناهگاه های امن برای گروه های تروریستی در خاک کشورش از سوی امریکا، متهم شده است. در واکنش به تعلیق ارسال کمک 3/1 میلیارد دلاری امریکا به پاکستان، مسکو و اسلام آباد یک کمیسیون همکاری نظامی ضد تروریستی تشکیل داده اند، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه در این خصوص اعلام کرد: "روسیه برای تقویت پاکستان جهت مقابله با تروریسم آمادگی دارد". با این حال، در آمادگی روسیه برای پذیرش تعهد بلندمدت در قبال پاکستان تردید وجود دارد. مسکو در مناسبات با پاکستان، هم به ملاحظات و حساسیت­های هند درخصوص این مسئله توجه دارد و هم می­ داند که روابط پاکستان با امریکا برای اسلام­ آباد، از اهمیت بیشتری در مقایسه با مناسبات با مسکو برخوردار است. به هرحال، تعلیق کمک های مالی امریکا به پاکستان می­ تواند بهانه خوبی برای نزدیک شدن روسیه به پاکستان در موضوع افغانستان شود.البته با توجه به روابط دیرینه طالبان با پاکستان، و مناسبات فعلی روسیه با طالبان، این موضوع خوشایند دولت افغانستان و امریکا نخواهد بود. با این وجود مسکو امیدوار است پاکستان از ظرفیت های خود در افغانستان برای جلوگیری از تسری افراطی گری به آسیای مرکزی و روسیه و توقف انتقال گسترده موادمخدر به این منطقه استفاده نماید.

با توجه به رویکرد امریکا و روسیه درباره مذاکرات با گروه طالبان، مواضع پاکستان در این خصوص نیز برای واشنگتن و مسکو اهمیت دارد. دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا در نامه‌ای از نخست وزیر پاکستان خواسته که بر طالبان فشار وارد کند تا دور میز مذاکره با حکومت افغانستان حاضر شوند.عمران خان، نخست‌وزیر پاکستان، ۵ دسامبر 2018 م در دیدار با زلمای خلیل زاد، نماینده ویژه وزارت امور خارجه آمریکا در پاکستان، تاکید کرد صلح در افغانستان به سود اسلام‌آباد است. بدنبال آن پاکستان میزبان یک هیات از دفتر سیاسی طالبان که در قطر مستقر است در اسلام آباد بود. در واقع امریکا و روسیه هر کدام تلاش دارند که از ظرفیت  نفوذ پاکستان در طالبان در راستای منافع خود در افغانستان استفاده نمایند. این در شرایطی است که دیدگاه منفی به رویکرد پاکستان در قبال افغانستان وجود دارد. 

در خصوص رویکرد پاکستان در قبال افغانستان و مناسبات دو کشور ، موسی فریور، استاد حقوق دانشگاه کابل می گوید: از آنجایی که پاکستان یک کشور شدیداً آسیب پذیر است، سیاست منفی را که در قبال افغانستان در پیش گرفته بیشتر به ضرر خودش تمام می شود زیرا که به نظر نمی رسد دولتمردان افغان و پاکستانی هنوز به این نتیجه رسیده باشند که به جای تقابل سیاسی، نظامی و استخباراتی به همگرایی منطقه ای روی بیاورند، مصالح و منافع مسلمانان در این منطقه را در نظر بگیرند، بویژه که پاکستان برای رسیدن به منافع استراتژیک خود حتی از مهاجران افغان در آن کشور به عنوان اهرم فشار استفاده می کند.

آنچه مسلم است اینکه روسیه و امریکا به دنبال منافع خود در افغانستان و پاکستان هستند و تشدید رقابت  قدرت های بزرگ در این کشورها نمی تواند به ثبات و صلح کمک نماید بلکه بهبود شرایط مردم و صلح پایدار در افغانستان منوط به اتحاد مردم و گروه های مختلف سیاسی این کشوراست.