بحران آب در آسیای مرکزی (6) توافقنامه های کشورهای آسیای مرکزی درباره بهره برداری از منابع آبی
-
تصویری از سران پنج کشور آسیای مرکزی در حاشیه نشست مقامات کشورهای مؤسس بنیاد بین المللی نجات دریاچه آرال در ترکمنستان
در قسمت ششم از برنامه بحران آب در آسیای مرکزی، توافقنامه های کشورهای آسیای مرکزی درباره بهره برداری از منابع آبی را بررسی خواهیم کرد.
پس از فروپاشی شوروی، اختلافات، رقابت ها و تنش هایی بین کشورهای بالا دست و پایین دست آسیای مرکزی برای دسترسی به منابع آبی بروز کرد. برای رفع این اختلافات توافق نامه های حقوقی دو یا چند جانبه ای بین کشورهای این منطقه منعقد شد، که به نوعی نظام حقوقیِ منابع آب و انرژی آسیای مرکزی را بنیان نهاده است. مروری اجمالی بر مهم ترین توافق نامه های کشورهای آسیای مرکزی در زمینه منابع آبی می تواند به شناخت بهتر از شرایط کنونی حاکم بر منطقه کمک نماید. اولین گام مهم سیاسی کشورهای آسیای مرکزی، بیانیه مشترک تاشکند بین 5 کشور ترکمنستان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان و قزاقستان به تاریخ 12 اکتبر سال 1991میلادی بود. این بیانیه در واقع نقطه آغازی در استقرار رژیم حقوقی منطقه ای در مسئله استفاده مشترک از منابع آبی در آسیای مرکزی می باشد. در این سند مشترک بر ویژگی استثنایی دریاچه آرال و همچنین لزوم همکاری مشترک برای مقابله با خشک شدن آن تاکید شده است. بهره برداری منصفانه از ذخایر آب با لحاظ کردن منافع همه طرف ها، سهمیه بندی عادلانه منابع آبی بین کشورهای بالا دست و پایین دست، تبادل کامل اطلاعات در استفاده از منابع آبی و عدم آسیب رسانی به کشورهای همسایه در بهره برداری از منابع آبی ، از جمله مفاد این بیانیه مشترک می باشد.
توافقنامه آلماتی نیز که به تاریخ 1992 میلادی به امضا رسید، گام مهم دیگری در زمینه مدیریت مشترک و حفاظت از ذخایر منابع آبی در آسیای مرکزی محسوب می گردد. تاسیس یک نهاد واحد در قالب کمیسیون بین دولتی هماهنگ سازی مدیریت منابع آبی برای استفاده منطقی از منابع آبی و حفاظت از ذخایر این منابع از جمله مفاد این توافق نامه بود. همچنین توافق شد کشورهای منطقه به توافقات مربوط به نحوه سهمیه بندی آب در زمان شوروی سابق پایبند باشند. ایجاد کمیسیون بین الدولی کشورهای آسیای مرکزی برای همکاری در زمینه آب Interstate Commission for Water Coordination of Central Asia (ICWC) از دیگر اقدامات مشترک برای قانونمند کردن بهره برداری عادلانه از منابع آب و انرژی منطقه می باشد.
موافقت نامه «قِزل اوردا» قزاقستان به سال 1993 میلادی یکی دیگر از اقدامات حقوقی مشترک در زمینه منابع آبی آسیای مرکزی می باشد. این موافقت نامه در ماه مارس 1993میلادی توسط سران 5 کشور آسیای مرکزی در شهر قِزل اوردا Kyzylorda قزاقستان و در خصوص اقدامات مشترک جهت حل مشکلات دریاچه آرال، توسعه اقتصادی و اجتماعی سرزمین های مجاور این دریاچه و دفع بهداشتی فاضلاب به امضاء رسید. در این تعهدنامه، اقدامات کلی نظیر مصرف منطقی منابع آبی محدود برای تضمین توسعه اقتصادی و اجتماعی در منطقه آرال، احیای اکوسیستم پیچیده دلتای رود آمودریا و سیردریا و بهبود کیفیت آب و وضعیت بهداشتی ساکنان منطقه پیش بینی شد.
در ادامه این روند ، شورای بین الدولی بستر دریاچه آرال ((Interstate Council for the Aral Sea Basin (ICAB) و صندوق بین المللی برای حفاظت از دریاچه آرال ((The International Fund for Saving the Aral Sea (IFAS) دو نهادی بودند که در سال 1993 میلادی تاسیس شدند. این دو نهاد در سال 1997 میلادی با توجه به اهداف مشترک، باهم ادغام شدند. اهم اهداف این ادغام که صندوق بین المللی نجات دریاچه آرال نام گرفت، رسیدگی به مشکلات دریاچه آرال و تامین کمک های اقتصادی و اجتماعی به مردمان این نواحی عنوان شد. در دسامبر سال 2008 میلادی موقعیت ناظر در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، به صندوق بین المللی نجات دریاچه آرال اعطا شد. مراسم بیست و پنجمین سالگرد تاسیس این صندوق در 31 آگوست سال 2018میلادی (9 شهریور 1397)، با حضور سران کشورهای عضو در ترکمن باشی ترکمنستان برگزار گردید.
توافقنامه 3 جانبه قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان در استفاده از منابع آب و انرژی حوزه آبی رودخانه «سیر دریا» در 17 مارس 1998میلادی نمونه ای دیگر از تلاش های صورت گرفته برای بهره برداری از منابع آبی منطقه آسیای مرکزی است. در یکی از بندهای این توافقنامه تاکید می گردد: انرژی الکتریکی اضافی تولید شده توسط نیروگاه برق آبی نارین سیردریا به طور مساوی به جمهوری های قزاقستان و ازبکستان عرضه می شود. 9 سال بعد مرکز منطقه ای سازمان ملل برای دیپلماسی پیشگیرانه در آسیای مرکزی (( The UN Regional Centre for Preventive Diplomacy for Central Asia(UNRCCA) (یونرکا) نیز به عنوان یکی از اقدامات جامعه بین الملل برای حفظ و بهره برداری مناسب از منابع آبی آسیای مرکزی، در عشق آباد ترکمنستان تاسیس شد. این مرکز در واقع مجری یک ماموریت ویژه سازمان ملل متحد است که وظیفه شناسایی و پیگیری تهدیدهای موجود و بالقوه برای ثبات در این منطقه را بر عهده دارد.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ٢١ نوامبر سال ٢٠١٧ میلادی قطعنامه ای را مبنی بر نقش مهم «مرکز منطقه ای سازمان ملل برای پیشبرد دیپلماسی پیشگیرانه در آسیای مرکزی» در تشویق گفتگوهای سیاسی در جهت حل و فصل چالش های مشترک و توسعه همکاری های اقتصادی و اجتماعی در منطقه آسیای مرکزی تصویب نمود. علی رغم عدم همکاری بعضی از جمهوری ها در اجرایی کردن توافقات گذشته ، از سال 2018 میلادی تحولات جدیدی در آسیای مرکزی برای همکاری های مستقل منطقه ای بین 5 کشور منطقه و بدون حضور قدرت های بیرونی فراهم روی داده است. بطوریکهبه تعبیر گئورگی گوتِیف(Georgi Gotev) از کارشناسان برجسته مسائل منطقه آسیای مرکزی، تا چند سال قبل تصور این اندازه همکاری مشترک بین کشورهای منطقه مشکل بود. این روند جدید از همکاری های مستقل منطقه ای هر چند به طور مستقیم به منابع آبی مربوط نمی شود، اما زمینه را برای تقویت همکاری و دیپلماسی در زمینه منابع آبی بیش از گذشته فراهم نموده است.
بدنبال دیدار تاریخی شوکت میرضیایف، رئیس جمهوری ازبکستان از تاجیکستان در 9 مارس سال 2018 میلادی (18 اسفند 1396)، اجلاس پنج کشور آسیای مرکزی با حضور روسای جمهور قزاقستان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان و رئیس مجلس ترکمنستان در ١٨ مارس سال ٢٠١٨ میلادی در شهر آستانه قزاقستان برگزار شد که به نشست آستانه مشهور گردید. تداوم دیدارها و اجلاس های مشترک در سطح مقامات ارشد پنج کشور منطقه آسیای مرکزی گویای تحول جدیدی در زمینه همکاری های مستقل منطقه ای است. در این میان، موضوع آب به ویژه وضعیت زیست محیطی دریاچه آرال از نقش محوری در مذاکرات برخوردار شده است.
تحولات مهمی مانند برگزاری اجلاس های پنج کشور آسیای مرکزی بدون مشارکت قدرت های خارجی، اختلافات گذشته را کاهش می دهد و همکاری های منطقه ای را جایگزین آن می سازد. این همکاری های منطقه ای علاوه بر زمینه های مربوط به آب و محیط زیست ، تنوع بخشی به کریدورهای ارتباطی و خطوط انتقال انرژی مانند طرح انتقال برق کاسا ١٠٠٠ و سایر طرح های برق آبی منطقه را شامل می دهد. شاید بتوان برآیند این تحولات را شکل گیری «برنامه مدیریت مرزی در آسیای مرکزی» (Border Management Programme in Central Asia (BOMCA با مشارکت پنج کشور منطقه دانست. این برنامه علاوه بر حمایت کشورهای همسایه از حمایت اتحادیه اروپا نیز به دلیل مقابله مشترک با قاچاق مواد مخدر و تامین امنیت خطوط انتقال انرژی و کریدورهای ارتباطی برخوردار است. تحولاتی که در زمینه حل و فصل اختلافات مرزی و ارضی بین کشورهای آسیای مرکزی صورت گرفته است، هرچند به مرحله نهایی نرسیده، اما در نزدیک نمودن دیدگاه های کشورهای منطقه در سال های اخیر نقش بسیار مهمی ایفا کرده است.