IRIB World Service

در قسمت دوم از برنامه افغانستان: میدان رقابت، استراتژی روسیه در قبال افغانستان را بررسی خواهیم کرد.

روابط روسیه و افغانستان، تاریخ طولانی دارد. در قرن بیستم میلادی، اتحاد جماهیر شوروی یکی از شرکای خارجی مهم افغانستان شد. از سال ۱۹۹۰ میلادی و تقریبا همزمان با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، موضع روسیه در این راستا‌ رو به ضعف و سستی نهاد. سقوط رژیم سوسیالیستی دکتر نجیب‌الله در افغانستان و در نتیجه، تصرف کابل از سوی مجاهدین، منجر به بسته شدن سفارت روسیه در کابل‌ در سال ۱۹۹۲میلادی گردید. با این حال، روسیه یکی از حامیان اصلی «ائتلاف شمال» افغانستان، که از مخالفان قوی طالبان بود، باقی ماند. 

مرحله‌ ی جدیدی از روابط روسیه و افغانستان، همزمان با تهاجم نظامی آمریکا به افغانستان در سال 2001 میلادی شکل گرفت. پس از حادثه تروریستی مشکوک یازدهم سپتامبر، مسکو از موضع واشنگتن و تشکیل نیروی کمک بین‌المللی امنیت در افغانستان که به آیساف معروف است، حمایت کرد. پس از آن، روسیه با ایالات متحده آمریکا، بر ادامه‌ ی عملیات نظامی علیه طالبان، توافق نمود. از جمله موارد دیگر توافق دو طرف، استفاده از فضای آسیای مرکزی برای ترانزیت تجهیزات نظامی آمریکا به داخل افغانستان و همکاری‌های اطلاعاتی ضد تروریسم بود. در حقیقت روسیه، به دلیل نگرانی از تشدید افراط گرایی در منطقه و احتمال مقابله نیروهای ناتو با تولید و قاچاق مواد مخدر، از حمله آمریکا به افغانستان حمایت نمود و به توسعه روابط با افغانستان نیز اقدام کرد.  پس از سرنگونی رژیم طالبان، یک گروه از دیپلمات های روس برای انجام رایزنی های سیاسی و حمایت از دولت انتقالی در افغانستان در 26 نوامبر 2001 میلادی وارد افغانستان شدند. در این مقطع روسیه با رویکردی نو، برای دستیابی به حداکثر تأثیرگذاری نظامی و اقتصادی بر دولت افغانستان، تلاش کرد. 

با گسترش مناسبات کابل با واشنگتن بویژه از سال 2003 میلادی، تحرکات و اقدامات روسیه در افغانستان آشکارا کاهش یافت. بطوری که در فاصله سال های 2003 تا 2006 میلادی روابط دو کشور به حوزه های خاص از جمله فروش تسلیحات به افغانستان محدود گردید. در سال های 2003 تا 2006میلادی، شاهد یک دوره رکود در سیاست مسکو در قبال کابل بودیم. روس­ ها معتقد بودند دولت حامد کرزی، یعنی رئیس جمهورِ سال های ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۴میلادی افغانستان، در ابتدا بیش از حد طرفدار آمریکا و غرب بود، لذا مسکو اقدام به توقف موقت کمک های نظامی خود به افغانستان در سال 2006 میلادی نمود. اما با افزایش تحرکات آمریکا و ناتو در افغانستان و آشکار شدن ابعاد بیشتری از سیاست های ضد روسی واشنگتن، روسیه تصمیم گرفت از سال 2007میلادی، روابط خود را با دولت کابل از حالت رکود خارج کرده و بهبود ببخشد که البته این رویکرد در آن مقطع با حمایت حامد کرزی رئیس جمهور وقت افغانستان نیز همراه شد.

از سال 2007 میلادی، تنش رو به رشد بین رئیس جمهور کرزی و کشورهای غربی حاضر در نیروهای ائتلاف (ایساف) به ویژه آمریکا، باعث شد تا کرزی به دنبال کسب حمایت سیاسی از جانب متحدان سنتی خود از جمله روسیه باشد. روسیه در آن زمان، به طور رسمی حمایت عمومی خود را از حامد کرزی افزایش داد و با درخواست از کابل برای استقلال عمل در قبال آمریکا، از نتایج ضعیف حاصل از حضور نیروهای خارجی در مبارزه علیه طالبان، خصوصا تولید و قاچاق مواد مخدر انتقاد نمود. همزمان مسکو گفتگو با سیاستمداران پشتون را آغاز کرد و حمایت خود را برای سیاست آشتی ملی کرزی، از جمله مذاکرات احتمالی و شرایط صلح با طالبان اعلام نمود. در ادامه نیز روسیه حدود 10 میلیارد دلار بدهی های معوقه یعنی معادل 90 درصد کل بدهی های افغانستان که از دوره شوروی برجا مانده بود، به این کشور بخشید.

وجود یک افغانستان پایدار و با ثبات به نفع مسکو است. چرا که افغانستان با جمهوری های استقلال یافته از شوروی به ویژه با تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان هم مرز است و بی ثباتی افغانستان می تواند آنها را هم تحت تأثیر قرار دهد. مسکو به ویژه در مورد تهدیدات گروه های افراطی تکفیری که در افغانستان حضور دارند، نگران است. روس‌ها وجود پایگاه‌های نظامی دائمی آمریکا در افغانستان را قابل قبول نمی‌دانند. در حقیقت، مسکو در راستای استراتژی امنیت ملی خود هرگونه حضور نیروهای نظامی یا پایگاه‌های خارجی در حوزه‌ ی خارجِ نزدیک، یعنی همسایگان روسیه و نیز کشورهایی مانند افغانستان را به عنوان تهدیدی علیه امنیت ملی خود تلقی می‌کند.

گر چه مقامات مسکو با امضای پیمان امنیتی کابل - واشنگتن در سال 2014میلادی، مخالفت نکردند، اما در عین‌ حال، یاد آور شدند که حضور بلند مدت آمریکا و غرب در افغانستان به هیچ­ وجه با منافع روسیه سازگاری ندارد و واکنش این کشور را برمی‌انگیزد. در این خصوص، ضمیر کابلوف Zamir Kabulov، نماینده دولت روسیه در امور افغانستان در سال 2017میلادی در مصاحبه با خبرگزاری آناتولی اعلام کرد: «دسترسی آمریکا به پایگاه­ های ­متعدد  و حضور مداوم در افغانستان موجب نگرانی است. اینکه آمریکایی­ ها می­ گویند این پایگاه ­ها و نیروهای آن صرفاً برای آموزش می باشد، احمقانه است، ما دلایل حضور نظامی ایالات متحده در افغانستان را می دانیم. افغان­ ها به ما گفته­­ اند که آمریکایی ­ها قول داده­ اند از خاک افغانستان و این پایگاه­ ها در جهت خلاف منافع همسایگان افغانستان استفاده نخواهند کرد. اما ما ارزش وعده­ های آمریکایی­ ها را می­ دانیم».

از سال 2016 میلادی تحرکات گروه تروریستی تکفیری داعش در افغانستان بویژه در مناطق هم مرز با آسیای مرکزی و پیگیری ایده ی به اصطلاح خلافت خراسان بزرگ، موجب نگرانی مسکو شد و روسیه همکاری با طالبان را در پیش گرفت. روسیه، بارها اعلام کرده است به لحاظ تسلیحاتی حمایتی از طالبان نمی­ کند و تعاملات دیپلماتیک با طالبان فقط به دلیل متقاعد کردن این گروه جهت پیوستن به  مذاکرات صلح می‌باشد. در حقیقت، مسکو با تقویت روابط با طالبان در صدد است که از این گروه در مقابل داعش استفاده کند و با کسب جایگاه مهم در افغانستان از طریق حمایت از طالبان بتواند از آن­ها به عنوان کارتی در برابر آمریکا در مذاکرات پیرامون موضوعات مختلف منطقه­ ای و جهانی استفاده نماید و کنترل بیشتری بر تجارت مواد مخدر داشته باشد. روسیه تلاش می کند نفوذ آمریکا را محدود به منطقه جنوب آسیا نماید و مانع از پیشروی آمریکا به سمت منطقه آسیای مرکزی و قفقاز شود.

آنچه مسلم است اینکه افغانستان کماکان جایگاه مهمی در استراتژی های روسیه دارد. افغانستان ضمن هم مرز بودن با تاجیکستان که در آن مهمترین پایگاه نظامی روسیه قرار دارند، پتانسیل تبدیل شدن به محلی برای تقویت افراط گرایی را نیز دارد. این امر تهدیدی بسیار جدی برای امنیت داخلی روسیه به شمار می رود. از نظر مسکو، تحرکات گروه تروریستی تکفیری داعش در افغانستان، تهدیدی است که نباید آن را نادیده گرفت. ضمن اینکه افغانستان بخشی از محور ترانزیتی شمال- جنوب می باشد و برای روسیه و متحدانش در آسیای مرکزی، وجود افغانستانی با ثبات، به معنی تضمین تنوع راه­ های اساسی تجاری در منطقه است. این در شرایطی است که آشکار شدن ابعاد حمایت های آمریکا از تحرکات گروه تروریستی داعش در افغانستان، نشان می دهد که در دوره دونالد ترامپ، مصاف و روریارویی آمریکا و روسیه در این حوزه، بیشتر و پیچیده تر خواهد شد.