IRIB World Service

در قسمت دوازدهم برنامه پیامدهای اقتصادی مهاجرت کاری از آسیای مرکزی به روسیه را بررسی خواهیم کرد.

مشکلات اقتصادی روسیه پس از بحران شبه جزیره کریمه در سال2014میلادی تشدید شده است. و تحریم غرب علیه روسیه باعث بالا رفتن آمار بیکاری در روسیه گردیده و به تبع آن میزان فشارها علیه مهاجرین کاری خارجی به روسیه افزایش یافته است. در واقع، از دیدگاه بسیاری از گروه ­های ملی ­گرا و راستگرا، مهاجرین خارجی از جمله مهاجرین کاری آسیای مرکزی موجب از دست رفتن فرصت ­ها و امکانات شغلی جوانان روسیه شده ­اند و لذا با اعمال فشار رسانه ­ای و تبلیغاتی و حتی با خشونت فیزیکی باید آن ها را مجبور به خروج از روسیه نمود و دولت روسیه را نیز برای اخراج مهاجران تحت فشار قرار داد.

در مجموع، پدیده مهاجرت کاری از منطقه آسیای مرکزی به روسیه در حوزه های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دارای آثار مثبت و منفی متعددی است. این پدیده از یک سو به دلیل انتقال فرهنگ ­ها و رشد تعاملات انسانی و اجتماعی میان جوامع آسیای مرکزی و روسیه، پدیده ­ای با آثار و نتایج مثبت تلقی می­ شود. اما از سویی دیگر، پدیده مهاجرت کاری از منطقه آسیای مرکزی به روسیه آثار و پیامدهای منفی بسیار مهمی را به دنبال دارد که تضعیف نهاد خانواده در کشورهای آسیای مرکزی، بحران هویت فردی و اجتماعی مهاجرین کاری در روسیه، آسیب­ های فردی، اجتماعی و اقتصادی زنان مهاجر آسیای مرکزی و تحقیر و آزار مهاجرین کاری از سوی گروه­ های راستگرا و فاشیستی روسیه از جمله مهم­ترین موارد آن به شمار می ­رود. این شرایط موجب شده است در لایه­ های آشکار و پنهان فردی و اجتماعی، آسیب­ های بسیار مهمی متوجه فرد مهاجر و نیز خانواده­ های مهاجرین کاری در کشورهای آسیای مرکزی و نیز مقصد و میزبان مهاجرین در فدراسیون روسیه شود.

پیامد مهم دیگری که در رابطه با پدیده مهاجرین کاری از منطقه آسیای مرکزی به روسیه قابل توجه است، آثار و نتایج مثبت و منفی اقتصادی آن در کشورهای مهاجرفرست و مهاجرپذیر است. انتقال درآمدهای مهاجرین کاری به کشورهای آسیای مرکزی از جمله پیامدهای مثبت این پدیده به شمار می­ رود. این امر به ویژه تا قبل از بحران اقتصادی روسیه در سال 2014 میلادی، همواره نقش مثبتی در اقتصاد و تولید ناخالص داخلی کشورهای آسیای مرکزی داشته است. چنانچه در سال 2013 میلادی، نزدیک به سیزده میلیارد و ششصد میلیون دلار(13/6 میلیارد دلار) از محل درآمدهای مهاجرین کاری وارد اقتصاد کشورهای آسیای مرکزی شد که در این بین، ازبکستان با شش میلیارد و هفتصد میلیون دلار(6/7 میلیارد دلار)، تاجیکستان با چهار میلیارد و دویست میلیون دلار(4/2 میلیارد دلار) و قرقیزستان با دو میلیارد و یکصد میلیون دلار(2/1 میلیارد دلار ) بیشترین سهم را داشته­ اند. بدیهی است که با توجه به حجم اقتصادی کشورهای آسیای مرکزی به ویژه اقتصادهای ضعیف و شکننده ­ای مانند قرقیزستان و تاجیکستان، انتقال درآمدهای مهاجرین کاری از روسیه و نیز قزاقستان دارای پیامدها و نتایج مثبتی برای کشورهای این منطقه در سال های پس از 1992به بعد بوده است. 

 کاهش فشارها و مطالبات اقتصادی و شغلی در کشورهای آسیای مرکزی نیز از دیگر پیامدهای مثبت پدیده مهاجرین کاری از منطقه آسیای مرکزی به روسیه است. پس از فروپاشی شوروی، اقتصاد در حال گذار کشورهای آسیای مرکزی در شرایط بسیار دشواری قرار گرفت که این امر به موازات رشد جمعیت جوان و جویای شغل، فشار سنگینی را متوجه حاکمیت ­های اقتدارگرای این منطقه نمود. در چنین شرایطی، مهاجرت بخش قابل توجهی از نیروهای جوان و جویای شغل به روسیه توانست آثار و پیامدهای مثبتی را از نظر کاهش فشارها و مطالبات اقتصادی و شغلی به دنبال داشته باشد. در واقع، اگر حجم میلیونی نیروی فاقد شغل و درآمد در کشورهای این منطقه باقی می­ ماند و از این کشور خارج نمی شد، کشورهای آسیای مرکزی دچار بحران­ های عمیق سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و به ویژه بحران امنیتی در نتیجه شورش ­ها و اعتراضات خشونت ­آمیز می­ شدند و در نتیجه ثبات نسبی آن­ها با تهدیدات و چالش­ های بسیار جدی مواجه می­ گردید.

 نقش مهاجرین کاری در رشد و توسعه اقتصادی فدراسیون روسیه به ویژه در بخش های ساختمانی، خدمات شهری و خدمات اجتماعی مانند نگهداری از کودکان و سالمندان و جبران بخشی از نیروی کار مورد نیاز نیز از جمله پیامدهای مثبت پدیده مهاجرین کاری از منطقه آسیای مرکزی به شمار می­ رود. کشور روسیه به عنوان میزبان مهاجران کاری، صاحب نیروی کاری آماده و تربیت یافته می­ شود که هیچ هزینه ­ای را بابت بهره برداری از این نیروی کاری نمی­ پردازد. کارفرمایان به این نیرو­های کاری بسیار کمتر از کارگران روس دستمزد می­ پردازند و همچنین هزینه ­ای نیز بابت بیمه این کارگران نمی­ پردازند و از این طریق مبالغ زیادی را به نفع خودشان صرفه جویی می­ کنند. از سوی دیگر نیروی کار ارزان باعث پایین آمدن هزینه تولید و در نتیجه پایین آمدن قیمت کالای تولیدی و نهایتاَ بالا رفتن توان رقابت برای تولید کننده ­ها در این کشور می­ شود.

این مهاجران اکثر کارهای سخت و طاقت فرسایی را برعهده می­ گیرند که مردم بومی روسیه از آن ابا دارند. آنها بیشتر در بخش ­های ساختمان ­سازی، استخراج معادن، راه­سازی و خدمات کار کرده و به پیشرفت کشور میزبان کمک می­ کنند. مهاجران باعث افزایش میزان عرضه و تقاضا می شوند و به رشد اقتصادی کشور میزبان کمک می کنند. وابستگی اقتصادی و تأثیرپذیری کشورهای آسیای مرکزی به درآمدهای انتقالی مهاجرین از جمله مهم­ترین آثار و پیامدهای منفی این پدیده به شمار می ­رود. از آنجا که کارگران آسیای مرکزی در روسیه بخش عمده درآمد خود را برای خانواده ­های شان ارسال می­ کنند، همین مسئله عملاً اقتصاد کشورهای آسیای مرکزی را به وجوه ارسالی وابسته ساخته است. چنانچه بر اساس گزارش بانک جهانی، وجوه ارسالی کارگران تاجیک در روسیه ،  42 درصد تولید ناخالص داخلی تاجیکستان را تشکیل می­ دهند و این رقم بالاترین سطح در جهان است. این وجوه ارسالی، 32 درصد تولید ناخالص داخلی قرقیزستان را تشکیل می دهد.در چنین شرایطی زمانی که اقتصاد روسیه پس از بحران اوکراین و تحریم جهان غرب تحت فشار قرار گرفت، میزان وابستگی اقتصادی و تأثیرپذیری کشورهای آسیای مرکزی به درآمدهای انتقالی مهاجرین بیشتر نمایان شد.

چنانچه زمانی که رئیس خدمات مهاجرت روسیه از تصمیم مسکو برای کاهش 70 درصدی تعداد مهاجرین کاری در سال 2015 میلادی خبر داد، کاهش درآمد کارگران در اثر کاهش ارزش روبل و اخراج آنها از روسیه موجب بروز نگرانی های فراوانی در کشورهای آسیای مرکزی شد. در این بین باید توجه داشت که فروپاشی ارزش روبل نیز عملاً بحران را به داخل منطقه‌ آسیای مرکزی منتقل کرده و ارزش پول بسیاری از کشورهای به پایین‌ترین حد خود رسیده و تجارت و نقل و انتقال دچار افت شده است. چنانچه کاهش درآمد کارگران بر افت ارزش پول قرقیزستان در برابر دلار (تا بیش از 17 درصد) و کاهش ارزش پول تاجیکستان در برابر دلار (نزدیک به 14 درصد) مؤثر بوده است . همچنین کشوری چون قرقیزستان تا 70 درصد از درآمدهای دلاری را از دست داده است و منابع معیشتی مورد نیاز 85 در صد از خانواده های تاجیکستانی به شدت کاهش یافته و وجوه ارسالی به ازبکستان در چهار ماه آخر سال 2014میلادی نسبت به  مدت مشابه سال 2013میلادی، 9 درصد کاهش پیدا کرده است. در بُعد دیگر، نرخ ارز دولت‌های منطقه نیز کاهش‌ یافته و دو کشور قرقیزستان و تاجیکستان با تورم دو رقمی مواجه هستند و کالاهای کشورهای آسیای مرکزی در بازار روسیه توانایی رقابت ندارد و این امر هم ممکن است میلیون­ ها مهاجر کاری آسیای مرکزی را از کار بیکار کند. در واقع وابستگی کشورهای آسیای مرکزی به درآمدهای انتقالی مهاجرین نقش مهمی در عدم پویایی و ایجاد اشتغال پایدار در کشورهای آسیای مرکزی داشته است.

 مهاجرت بخش قابل توجهی از نیروهای جوان و جویای شغل به روسیه، موجب شده است که حاکمیت کشورهای آسیای مرکزی به صورت جدی و پیوسته در یک رویکرد راهبردی و بلندمدت به موضوع ایجاد فرصت­ ها و امکانات شغلی پایدار ورود پیدا نکند و همین امر آسیب­ ها و نتایج منفی را در روند رشد و توسعه اقتصادی کشورهای این منطقه به دنبال داشته است. در نهایت، وابستگی کشورهای آسیای مرکزی به درآمدهای انتقالی مهاجرین عملاً به تداوم وابستگی ساختاری و اقتصادی کشورهای این منطقه به روسیه انجامیده است که این امر در رابطه با ایجاد نوعی رابطه حامی- پیرو میان تاجیکستان و قرقیزستان با فدراسیون روسیه نقش بسیار مهمی ایفاء نموده است. به عبارت دیگر، حضور گسترده و میلیونی مهاجرین کاری و وابستگی شدید به درآمدهای منتقل شده از سوی آنان عملاً اتخاذ یک سیاست مستقل اقتصادی را برای کشورهای منطقه آسیای مرکزی به ویژه دو کشور تاجیکستان و قرقیزستان سلب نموده است.