IRIB World Service

در قسمت یازدهم برنامه پیامدهای اجتماعی و فرهنگی مهاجرت کاری از آسیای مرکزی به روسیه را بررسی خواهیم کرد.

پدیده مهاجرت یک پدیده چند بعدی و پیچیده است که از یک سو، زمینه­ ها، دلایل و انگیزه ­های مختلفی دارد و از سویی دیگر، پیامدها و نتایج متفاوتی نیز به دنبال دارد. نتایج مهاجرت بخصوص اگر مهاجران تحصیلکرده باشند، برای سرزمین های مهاجرفرست ومهاجرپذیر یکسان نمی باشد. سرزمین های مهاجرپذیر از یکسو بدون سرمایه گذاری قبلی، از نیروهای انسانی سرزمین های مهاجرفرست بهره برداری نموده و به جمعیت فعال و تحصیل کرده خود می­ افزایند و از سوی دیگر در اثر برخورد با فرهنگ های مختلف­،‌ غنای فرهنگی خود را افزایش می­ دهند.

 نتایج منفی و مثبت مهاجرت در سرزمین های مهاجرفرست را می­ توان این­گونه بیان نمود که منجر به از دست دادن نیروهای اقتصادی می گردد، زیرا که معمولاً جوانان که عناصر اصلی چرخه اقتصاد هستند، مهاجرت می­ کنند. دگرگون شدن شکل هرم سنی، کاهش در میزان ازدواج ها و زادو ولدها، از میان رفتن نتایج سرمایه­ گذاری ­های انجام شده جهت پرورش جوانان ، ایجاد بازار کار و درآمد بیشتر برای نیروی انسانی باقی مانده، برقراری روابط بیشتر فرهنگی، تجاری میان کشورهای مهاجر فرست و مهاجر­پذیر، تشدید عقب ماندگی، کاهش جمعیت فعال، به هم خوردن ساخت سنی و جنسی مواردی از آثار مثبت و منفی مهاجرت در سرزمین های مهاجر فرست می باشد. 

نتایج منفی و مثبت مهاجرت در سرزمین­ های مهاجرپذیر نیز شامل افزایش جمعیت، استفاده از نیروی فعال بدون هیچ سرمایه ­گذاری قبلی، استفاده از کارگران خارجی در زمینه های خاص نظیر کار در معادن که کارگران محلی به راحتی حاضر به استخدام در آن نیستند، رقابت با کارگران محلی از لحاظ قبول سطح دستمزد پایین ­تر، رواج شرایط بهداشتی نامناسب، آداب و رسوم گوناگون به وسیله مهاجرین، افزایش جمعیت فعال، انباشت جمعیت در شهرها و پیدایش حاشیه­ نشینی می شوند. پدیده مهاجرت کاری از منطقه آسیای مرکزی به فدراسیون روسیه نیز از این قاعده مستثنی نیست. انتقال فرهنگ ­ها و رشد تعاملات انسانی و اجتماعی از مهم­ترین موارد مهاجرت کاری  به شمار می­ رود.

اساساً فضای فکری فرد مهاجری که از فضای سنتی آسیای مرکزی وارد یک فضای بزرگ و مدرن شهری مانند سن پترزبورگ و مسکو می ­شود، به شدت دچار تغییر و تحول می ­شود.هر چند در این روند، امکان بروز تعارض و بحران هویت در نتیجه تقابل فرهنگ و ارزش­ های سنتی با فرهنگ مدرن و ارزش­ های جدید نیز ایجاد می­ شود، اما فرد مهاجر این امکان را می یابد که در معرض اندیشه­ های جدید، سبک­ های متفاوت زندگی، اصلاح برخی از تعصبات نادرست قومی و سنتی و انتقال این تجربیات به خانواده­ ها و بستگان خود در داخل کشور قرار گیرد. این امر از نظر انتقال فرهنگ ­ها و رشد تعاملات انسانی و اجتماعی،  مثبت و سازنده به شمار می ­رود.

بخشی از مهاجران آسیای مرکزی نیز اقدام به ازدواج با دختران روسی و یا سایر ملیت­ ها و اقلیت ­های قومی روسیه می­ کنند که این امر نیز باعث افزایش هر چه بیشتر تعاملات انسانی و فرهنگی میان جامعه مهاجرین آسیای مرکزی با جامعه روسیه شده است. جامعه مهاجرین تاجیکی در روسیه یک نمونه بارز در این زمینه به شمار می ­رود. با رصد وضعیت فعلی جامعه مهاجرین کاری آسیای مرکزی در فدراسیون روسیه، می­ توان به یکی از مصادیق بحران هویت فردی و اجتماعی پی برد. احساس سرگردانی بین دو فرهنگ که هر کدام خواسته های متفاوتی دارند، مشکلات زیادی برای مهاجرین به وجود می آورد چون آنها از یک طرف باید علاقه و احترام به میراث فرهنگی خانواده نشان دهند و از طرف دیگر با فرهنگ جدید سازگاری پیدا کنند تا بتوانند زندگی خود را در محل تازه پیش ببرند. 

رحمان  اولماسوف، رئیس  انستیتوی علمی - پژوهشی  وابسته به  دانشگاه اسلاوی روسیه - تاجیکستان در این زمینه معتقد است: هر سال 12 هزار تاجیک با زنان روس  ازدواج می ­کنند و تشکیل خانواده می ­دهند. البته به مانند هر پدیده اجتماعی و انسانی، ازدواج مهاجرین با شهروندان کشور میزبان الزاماً دارای دلایل و پیامدهای کاملاً مثبتی نیست. در رابطه با ازدواج مهاجرین تاجیک و دختران روس نیز این امر صادق است و بسیاری از آن ها از این راه می­ توانند  شهروندی روسیه را دریافت کنند  و از امکان  بلامانع یافتن کار برخوردار شوند و با ازدواج  امنیت شخصی خود و  خانواده خود را تأمین کنند.

 نخستین و مهم­ ترین پیامد منفی مهاجرت کاری گسترده در کشورهای آسیای مرکزی، تضعیف نهاد خانواده مهاجرین است. دوری مردان از خانواده ­ها در ساختار سنتی و مردسالار جوامع آسیای مرکزی، آسیب­ های اجتماعی گسترده ای به دنبال دارد.

تغییر سبک زندگی، باورها و ارزش ­های سنتی، مذهبی و قومی مردان مهاجر، تضعیف پیوند میان همسران در نتیجه دوری طولانی مدت، عدم تأمین نیازهای روحی و طبیعی زوجین، عدم برخورداری زنان و دختران از حمایت اجتماعی لازم، امکان سوء استفاده سایر مردان از کمبودها و خلأهای زنان و دختران خانواده­ های مهاجر و در نهایت افزایش طلاق زوجین از جمله آسیب ­های مهم اجتماعی است که متوجه خانواده­ های مهاجرین کاری در سطح کشورهای آسیای مرکزی شده است. جمهوری تاجیکستان که یکی از بالاترین حجم مهاجرین کاری در روسیه و قزاقستان را داراست، از نظر میزان آسیب ­های اجتماعی در شرایط بسیار نامناسب به سر می­ برد. آسیب مهم دیگر، برهم خوردن تعادل جنسیتی میان مردان و زنان جوان در نتیجه مهاجرت جوانان به خارج از کشور و رواج پدیده چند همسری در بین مهاجران کاری می باشد. 

قرار گرفتن افراد مهاجر در مناطق جنوبی و حاشیه ­ای شهرهای بزرگی مانند مسکو و سن پترزبورگ، عدم پذیرش اجتماعی مناسب از سوی جامعه میزبان، سطح پایین دستمزدها، تقویت احساس شهروندی درجه دوم در بین مهاجرین باعث می­ شود که در مجموع افراد مهاجر آسیای مرکزی در جامعه روسیه دچار نوعی بحران فردی و اجتماعی شوند. این امر زمینه را برای افزایش میزان جرم و جنایت، اقدامات غیرقانونی، آشفتگی­ های روحی و روانی، خودکشی یا انتقام­ گیری از دیگران و جامعه به صورت فردی یا از طریق عضویت در گروه­ های افراطی و تروریستی و ناهنجاری ­های اخلاقی از جمله ارتباطات نامشروع جنسی، مصرف مواد مخدر و مشروبات الکلی را فراهم می­ آورد. در چنین شرایطی، از یک سو، الگوها، هنجارها و نظم­ های اجتماعی گذشته مهاجرین که شکل گرفته در جوامع سنتی آسیای مرکزی است از هم فروپاشیده است و از سویی دیگر، الگوها، هنجارها و نظم­ های اجتماعی جدید و مدرن روسی نیز نتوانسته است به طور کامل و مناسبی جایگزین شود. 

در دوران سلطه کمونیسم، دوستی خلق ­ها و انترناسیونالیزم از شعار­های اصلی حزب حاکم کمونیستی محسوب می­ شد. شکست و فروپاشی شوروی، اژدهای عداوت قومی را از بند رها کرد. تلاش­ های احیای خودشناسی و غرور ملی روس­ ها همراه با شروع مهاجرت از دیگر کشورهای سابق شوروی به روسیه، آتش نژادپرستی را فروزان کردند و این آتش در طی چند سال پس از استقلال و مهاجرت از سایر کشورها به روسیه هزاران نفر را به کام خود کشانده است. گروه­ های دست راستی، فاشیست و نژاد­پرست روسی طی سال­ های پس از استقلال از سال1991میلادی تا امروز اقدام به تبلیغات منفی و رسانه­ ای و در موارد متعددی نیز درگیری و خشونت فیزیکی علیه مهاجران خارجی در روسیه اقدام نموده ­اند. به ­طور تقریبی، هر روز، گزارشی از یکی از شهرهای روسیه درخصوص جنایتی با انگیزه‌های نژادپرستانه در رسانه‌های این کشور منتشرمی‌شود. این اقدام ­ها به گسترش بی‌سابقۀ اندیشۀ راسیسم (نژادپرستی) معطوف ­اند که هدف آن، ایجاد جامعه­ ای به­ طور کامل، روس و پاک­ کردن روسیه از ملیت‌های غیر روس و خارجیان است.

پدیده مهاجرت کاری از یک سو به دلیل انتقال فرهنگ­ ها و رشد تعاملات انسانی و اجتماعی میان جوامع آسیای مرکزی و روسیه، پدیده ­ای با آثار و نتایج مثبت تلقی می­ شود. اما از سویی دیگر، آثار و پیامدهای منفی بسیار مهمی را به دنبال دارد که تضعیف نهاد خانواده در کشورهای آسیای مرکزی، بحران هویت فردی و اجتماعی مهاجرین کاری در روسیه ، آسیب­ های فردی، اجتماعی و اقتصادی زنان مهاجر آسیای مرکزی و تحقیر و آزار مهاجرین کاری از سوی گروه­ های نژادپرست روسیه از جمله مهم­ترین موارد آن به شمار می رود. این شرایط موجب شده است در لایه ­های آشکار و پنهان فردی و اجتماعی، آسیب­ های بسیار مهمی متوجه فرد مهاجر و نیز خانواده­ های مهاجرین کاری در کشورهای آسیای مرکزی شود.