IRIB World Service

در برنامه هشتم برنامه وضعیت مهاجرت کاری از ترکمنستان به روسیه را بررسی خواهیم کرد.

جمهوری ترکمنستان با مساحت چهار صد و نود و یک هزار و دویست و ده کیلومتر مربع (491/210 کیلومتر مربع ) مساحت با وسعت تقریبی کشور اسپانیا، پنجاه و سومین(53) کشور جهان و دومین (2)کشور منطقه آسیای مرکزی به لحاظ وسعت سرزمینی و با پنج میلیون و یکصد و هفتاد و یک هزار و نهصد و چهل و سه نفر (5/171/943 نفر) جمعیت بر طبق آمار سال 2014 میلادی، یکصد و هفدهمین(117) کشور جهان و پنجمین(5) منطقه آسیای مرکزی از نظر جمعیتی به شمار می ­رود.

از نظر جغرافیایی، ترکمنستان در میان رود جیحون و دریای خزر قرار گرفته‌ است. ترکمنستان از جنوب با افغانستان، از جنوب غربی با ایران، از شمال شرقی با ازبکستان، از شمال غربی با قزاقستان و از غرب با دریای خزر هم‌ مرز است. نظام سیاسی جمهوری ترکمنستان بر پایه سکولاریسم و جدایی دین از سیاست است و بر مبنای نظام ریاستی با محوریت رئیس جمهور با یک مجلس قانون‌گذاری است. در رأس ساختار سیاسی، ریاست جمهوری ترکمنستان قرار دارد. ساختار سیاسی ترکمنستان یکی از بسته­ ترین نظام ­های سیاسی جهان است و تمامی ارکان اصلی قدرت در اختیار رئیس جمهور قرار دارد و سایر بخش­ های حکومت از جمله پارلمان عملاً نقش تشریفاتی دارند. نظام اقتصادی ترکمنستان نیز عمدتاً بر پایه اقتصاد انرژی با محوریت صادرات گاز طبیعی شکل گرفته است.

ترکمنستان در فهرست چهار کشور بزرگ تولید کننده گاز طبیعی جهان قرار دارد، با این وجود، ترکمنستان در راستای اصل بی­ طرفی دائمی در سیاست خارجی، از عضویت در اوپک گازی خودداری نموده است. مشابه همین رویکرد نیز توسط این کشور در قبال اوپک نفتی نیز اتخاذ شده است. طبق آمار سال ٢٠١٦ میلادی، تولید ناخالص داخلی ترکمنستان به بیش از نود و سه (٩٣) میلیارد دلار و با درآمد سرانه هفده هزار (17/000) دلار رسیده است که این امر، ترکمنستان را به یکی از مراکز اقتصادی منطقه آسیای مرکزی تبدیل نموده است. با این وجود، از دید کارشناسان آسیای مرکزی، ترکمنستان نیز همانند سایر کشورهای آسیای مرکزی به دلیل حاکمیت اقتدارگرا ، اقتصاد رانتی با محوریت درآمدهای نفت و گاز، شبکه گسترده مافیایی، انحصاری و الیگارشی و حکومت گروه اندک بر بقیه مردم و توزیع نامناسب ثروت از مشکلات متعدد اقتصادی از جمله بیکاری جوانان رنج می­ برد.

با این وجود، این شرایط منجر به مهاجرت گسترده شهروندان ترکمنستان به خارج از کشور نشده است که در این رابطه به دلیلی مانند خاص­ گرایی و درون­ گرایی فرهنگ ترکمن در ترکیب با رویکرد محافظه­ کارانه را می توان اشاره نمود. دیدگاه توام با سوءظن و بدبینی دولت ترکمنستان نسبت به ارتباط آزاد شهروندان ترکمن با سایر کشورها حتی با ترکمن­ های خارج از این کشور موجب شده است، ترکمنستان سیاست باز و منعطفی همانند دیگر کشورهای آسیای مرکزی در زمینه مهاجرت از جمله مهاجرت کاری نداشته باشد و به همین دلیل، این کشور از پایین ­ترین سطح مهاجران کاری در حوزه منطقه آسیای مرکزی برخوردار است. علاوه بر این، فضای به شدت پلیسی و امنیتی حاکم بر ترکمنستان، دسترسی آزاد و مطمئن درباره میزان مهاجرت، الگوهای مهاجرتی و سایر موضوعات مرتبط را برای ناظران و محققان منطقه­ ای و بین­ المللی دشوار نموده است. 

برخلاف چهار کشور قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان که فدراسیون روسیه نخستین مقصد مهاجران کاری است، در مورد ترکمنستان وضع به گونه دیگری است و کشور ترکیه به عنوان مقصد نخست مهاجرین جویای کار ترکمن محسوب می ­شود. پیوندها و قرابت­ های زبانی و فرهنگی میان دو کشور، سیاست­ های پان ترکیستی دولت ترکیه در تعریف ترکمنستان به عنوان بخشی از جهان ترک به رهبری و محوریت ترکیه، اعطای تسهیلات ویزا، اقامت و کار در ترکیه برای مهاجرین ترکمن، رشد اقتصادی ترکیه در یک دهه گذشته و کوشش دولت ترکمنستان در جهت کاهش وابستگی سنتی و ساختاری به روسیه موجب شده است ترکیه در جایگاه نخست مقصد مهاجرین کاری ترکمنستان قرار گیرد.

هر چند کمیته آمار دولتی ترکمنستان، تعداد دقیق مهاجران ترکمن در ترکیه را منتشر نکرده است، اما کارشناسان تخمین می­ زنند که تا سال ٢٠١٤ میلادی بیش از پانصد هزار نفر (500/000 نفر) از شهروندان ترکمنستان در ترکیه حضور داشته اند. شهر بورسا در ترکیه میزبان اکثریت مهاجرین ترکمن است که البته بخش مهمی از آنان به صورت غیرقانونی در ترکیه مشغول به فعالیت هستند. بخش مهمی از مهاجرین کاری ترکمن را زنان تشکیل می­ دهند که عمدتاً در بخش­ های خدماتی و نیز مراقبت و نگهداری از سالمندان، کودکان و بیماران مشغول به فعالیت هستند. طبق آمار منتشر شده از سوی اداره فدرال مهاجرت فدراسیون روسیه، در مجموع حدود بیست و سه هزار نفر(23/000 نفر) از شهروندان ترکمنستان در روسیه ساکن هستند. که از این تعداد به ترتیب پانزده هزار نفر (15/000)مرد و هشت هزار نفر(8/000) زن می باشند.

در حالی که مردان ترکمن عمدتاً در مشاغل سخت مانند کارهای ساختمانی و خدماتی و با دستمزد پایین مشغول به فعالیت هستند، زنان ترکمن با اشتغال در مراکز بزرگ تجاری، کارهای داخل منازل و مراقبت از کودکان از شرایط کاری و درآمدی به مراتب بهتری برخوردار می باشند. به طور کلی، روند مهاجرت شهروندان ترکمنستان به روسیه از ابتدای دهه ١٩٩٠ میلادی تاکنون یک سیر کاملاً نزولی را تجربه کرده است. در حالی که نسبت کلی مهاجرت ترکمن­ ها به روسیه در سال ١٩٨٩ میلادی، یک ممیز سی درصد (1/30 درصد) بود، در سال ١٩٩٩ میلادی به چهارده صدم درصد(0/14 درصد) و در سال ٢٠٠٦ میلادی به شش صدم درصد رسید که این امر گویای یک کاهش  بیست برابری در فاصله سال­ های ١٩٩٩ تا ٢٠٠٦ میلادی است.

این روند نزولی می­ تواند متأثر از فراز و نشیب ­های حاکم بر مناسبات ترکمنستان و روسیه طی حدود سه دهه اخیر باشد.عشق آباد ضمن حفظ اصول بی ­طرفی دائمی پس از روی کارآمدن قربان قلی بردی محمد اف کوشش فراوانی نموده است تا میزان وابستگی سنتی و ساختاری ترکمنستان به روسیه را کاهش دهد. در این راستا، دولت ترکمنستان به ویژه در حوزه اقتصادی و صادرات منابع گازی سیاست تنوع بخشی را در دستور کار قرار داده است و مسیرهای شرقی در چین، جنوبی در افغانستان، پاکستان و هند و غربی در ایران، ترکیه، قفقاز و اروپا را به صورت جدی مورد توجه قرار داده است. به نظر می­ رسد این رویکرد کلان سیاسی و اقتصادی دولت ترکمنستان نقش مهمی در کاهش ورود مهاجران کاری ترکمن به روسیه در دو دهه گذشته طی سال های1997تا2017میلادی ایفاء نموده است.

در مجموع می توان گفت که روند مهاجرت در 5 کشور منطقه آسیای مرکزی از روند یکسان و مشابهی برخوردار نیست و از نظر حجم و میزان مهاجران، کشورهای مقصد و میزان دوری و نزدیکی آن کشور با روسیه در سطح دو جانبه یا سازمان­ های منطقه ­ای دارای تفاوت­ های مهمی با یکدیگر هستند. لذا باید از قضاوت کلی و یکسان در رابطه با پدیده مهاجرت کاری در منطقه آسیای مرکزی پرهیز نمود. جمهوری قزاقستان به عنوان کشور مهاجرپذیر و مهاجر فرست در شرایط و جایگاه کاملاً متفاوتی از چهار کشور دیگر منطقه آسیای مرکزی قرار دارد. عضویت قزاقستان و قرقیزستان در اتحادیه اقتصادی اوراسیا موجب تسهیل روند مهاجرت کاری شهروندان این دو کشور به روسیه از ژانویه سال ٢٠١٥ میلادی شده است.

ازبکستان از بیشترین حجم مهاجران کاری در قزاقستان و روسیه برخوردار است، اما میزان مبالغی که از طریق مهاجران کاری تاجیک و قرقیز به داخل تاجیکستان و قرقیزستان منتقل می­ شود، به مراتب بیشتر از ازبکستان است. به همین دلیل، درآمدهای ناشی از انتقال پول مهاجرین کاری نقش بسیار مهمی در اقتصاد و تولید ناخالص داخلی تاجیکستان و قرقیزستان دارد و به همین نسبت نیز این دو کشور را نسبت به کاهش این درآمدها در نتیجه بحران اقتصادی روسیه و کاهش ارزش روبل آسیب­ پذیرتر ساخته است. همچنین، بحران اقتصادی روسیه، اعمال محدودیت­ های امنیتی و اقتصادی در سیاست­ های جدید مهاجرتی روسیه و نیز عدم عضویت تاجیکستان و ازبکستان در اتحادیه اقتصادی اوراسیا موجب شده است جغرافیای مهاجرین کاری این دو کشور به سمت کشورهایی مانند قزاقستان، ترکیه، کره جنوبی و به ویژه کشورهای عربی تغییر کند، هر چند روسیه همچنان به عنوان مقصد نخست مهاجرین کاری تاجیکستان و ازبکستان باقی مانده است.

در نهایت باید به ترکمنستان اشاره نمود که از الگوی مهاجرتی کاملاً متفاوتی پیروی می­ کند و برخلاف چهار کشور قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان که فدراسیون روسیه نخستین مقصد مهاجران کاری است، کشور ترکیه به عنوان مقصد نخست مهاجرین جویای کار ترکمن محسوب می ­شود که این امر موجب کاهش قابل توجه تاثیرپذیری ترکمنستان از سیاست­ های مهاجرتی روسیه در قبال مهاجرین کاری منطقه آسیای مرکزی شده است.