بررسی سدسازی های ترکیه از منظر حقوق بین الملل/(1)/ «سیاست آبی و پروژه سدسازی های زنجیره ای ترکیه»
در قسمت اول از مجموعه برنامه بررسی سدسازی های ترکیه از منظر حقوق بین الملل؛«سیاست آبی و پروژه سدسازی های زنجیره ای ترکیه» بررسی می گردد.
منطقه غرب آسیا همواره با مسئله آب و بحران های ناشی از آن روبرو بوده است. در دهه های گذشته، عواملی همچون رشد جمعیت، ارتقای سطح زندگی و بهداشت، گسترش شهرنشینی و نیز گسترش صنایع مختلف، مصرف آب را در غرب آسیا به نحو چشمگیری افزایش داده است. چنین مؤلفه هایی باعث برهم خوردن نظم و تعادل میان منابع آب و برداشت از آن شده است. برپایه پژوهش های صورت گرفته تا سال 2050 میلادی بیش از 15 درصد مردم جهان با کمبود شدید آب مواجه خواهند شد. این در شرایطی است که مقدار آب قابل شرب در سطح کره زمین بسیارمحدود است و این عامل می تواند زمینه کشمکش های سیاسی در آینده را برای دستیابی به منابع راهبردی آبی فراهم کند. چه بسا که ناکامی و اشتباه یک کشوری در مدیریت آب، خواه ناخواه اوضاع امنیتی و سیاسی کشورهای دیگر را تغییر دهد.
امروزه طرح های سدسازی ترکیه موسوم به «گاپ» بر روی رود های دجله و فرات و «داپ» بر روی رودهای ارس، محیط زیست و امنیت غذایی ایران، عراق، سوریه، جمهوری آذربایجان و ارمنستان را به خطر انداخته است. در حوزه های دجله، فرات و ارس بر سر سهم بندی حقابه و ضعف و فقدان مدیریت قوی در زمینه های مدیریت منابع آبی است. رودخانه های دجله، فرات و ارس رگ های حیاتی کشورهای ترکیه، سوریه، عراق، ایران، ارمنستان و جمهوری آذربایجان هستند. جریان این رودها موجب توسعه و ادامه زندگی در این کشورها می شود. اگر جریان این رودها با هرگونه مشکل مواجه گردد، آسیب های جبران ناپذیری به ساکنین این حوضه آبخیز وارد خواهد شد.
استفاده ترکیه از آب های این کشور برای تولید انرژی از بدو تأسیس ترکیه نوین مطرح بوده و به دوران آتاترک برمی گردد. یکی از دستورات اولیه آتاترک، بنیانگذار ترکیه نوین، تأسیس اداره دولتی آب برای مطالعات منابع آبی بود که در چارچوب این مطالعات 10 ابر پروژه آبی در این کشور طراحی شده و برخی از آنها نیز به اجرا در آمده است. پروژه های سدسازی گاپ (GAP) و داپ (DAP) ترکیه تاکنون برای کشورهایی همچون ایران، ارمنستان، جمهوری آذربایجان، سوریه و عراق تبعات منفی زیادی داشته است.
پروژه داپ به مرکزیت شهر ارزروم که یکی از پروژه های توسعه منطقهای ترکیه به شمار می آید، در سال 1998 شکل گرفت و در سال 2011 توسط تشکیلات برنامه ریزی دولت و با مشارکت پنج دانشگاه واقع در منطقه آناتولی شرقی به سرعت پیش رفت. یکی از اهداف ادعایی این پروژه ارتقای سطح توسعه 15 استان شرقی ترکیه است. در طرح داپ مکانیزاسیون کشاورزی به عنوان مبانی پیشرفته صنعت در نظر گرفته شده است. راهبرد ترکیه در چهار دهه اخیر، حرکت در جهت مهار حداکثری آب در حوضه های آبریز مشترک و مرزی با کشورهای همسایه بوده است. دولت ترکیه از سال 2003 تا سال 2020 در حدود 585 سد و آب بند بر روی رودخانه های این کشور احداث کرده است. این در حالی است که تعداد سدهای احداث شده این کشور در بین 1954 تا 2002، فقط 276 مورد بوده است.
پروژه داپ ابر پروژه ای از مجموعه پروژه های سدسازی ترکیه است که به صورت محرمانه و بدون انتشار اطلاعات بر روی رودخانه ارس پیش می رود تا جو بینالمللی مخالف که علیه گاپ شکل گرفت، برای این پروژه تکرار نشود. بزرگ ترین سد در این پروژه سد کاراکورت (گرگ سیاه) است که بر روی ارس ساخته شده و حجم ذخیره آب آن یک میلیارد و 600 میلیون متر مکعب است. پروژه داپ به واسطه اثرگذاری مستقیم بر رودخانه ارس می تواند آسیبهای جبران ناپذیری بر کشورهای منطقه و بر زندگی مردم در بخش غرب و شمال غربی ایران وارد کند که حیاتشان وابسته به این رودخانه ها است.
سدهایی که در چارچوب پروژه گاپ ساخته شده و در حال ساخت هستند حوزه های آبی مربوط به دو رود حیاتی برای غرب آسیا یعنی دجله و فرات را کنترل می کنند. از پیامدهای پروژه گاپ برای ایران کاهش آب اروند رود، تنها رود قابل کشتیرانی ایران در مرز ایران و عراق است.
تبعات پروژه داپ برای ایران به مراتب بیشتر از پروژه گاپ است. دکتر احمد کاظمی استاد حقوق بین الملل دانشگاه در ایران، با تبیین تفاوت فاحش دو پروژه داپ و گاپ و به ویژه مخاطرات زیست محیطی و حقوق بشری پروژه داپ برای ایران می گوید:
«در حالیکه در پروژه گاپ تنها حقابه زیست محیطی ایران آسیب دیده است، سد سازیهای ترکیه بر روی رودخانه بین المللی ارس (داپ) هرچهار حقابه محیط زیستی، کشاورزی ، شهری (شرب) و صنعتی ایران را تحت تاثیر منفی قرار می گیرد. این رویکرد ترکیه مغایر با اصول کنوانسیون 1997 نیویورک مبنی بر استفاده منصفانه و معقول از آب رودخانه های مشترک و ممنوعیت استفاده زیانبار از محیط زیست است.»
ترکیه در دهه های گذشته با راه اندازی پروژههای عظیم سدسازی گاپ و داپ میزان آب ورودی کشورهای منطقه را محدود و آنها را با مشکلات اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی مواجه کرده است. ترکیه در رابطه با پروژه های سدسازی خود مدعی است که آب های دجله، فرات و ارس از ثروت های ملی این کشور است و مانند نفت باید در بورسهای جهانی قیمت داشته باشد. به ادعای ترکیه کشورهای هم مرز نباید توقع داشته باشند که این ثروت را به طور مجانی دریافت کنند و همان طور که اعراب می توانند از منابع نفت خود استفاده کنند، ترکیه هم از آب به طور دلخواه بهره برداری می کند. البته نباید آب را با نفت مقایسه کرد به این دلیل که انسان بدون نفت می تواند زنده بماند، اما بدون آب نه. از سویی منابع آبی مشترک با میادین نفتی که منحصرا در داخل یک کشور قرار دارند، قابل مقایسه نیست .
سدسازیهای عظیم ترکیه برای منطقه مشکلات زیست محیطی بی شماری را به وجود آورده و موجب تخریب گسترده محیط زیست مناطق ساکن و مجاور حوضه آبخیز ارس، دجله و فرات شده است. این فعالیت ها باعث تخریب تالاب ها، کمبود آب برای ساکنین این مناطق و بیکاری اهالی مناطق یاد شده، همچنین ضربه به کشاورزی، دامپروری و ماهیگیری و نابودی پوشش گیاهی شده است. کمااینکه گروه تروریستی داعش با استفاده از این فضا نیروهای خود را از بین بیکاران این مناطق جذب کرده است. سدسازی های ترکیه با خشک کردن تالاب ها منشاء بروز ریزگردها نیز به شمار می رود که معضلی برای تمام کشورهای منطقه است.